Ở nơi trang nghiêm, bạn được chụp phần lớn khung cảnh chung, kiến trúc, hoa đặt trước đài và bia mộ người thân để lưu giữ. Bạn nên tránh tạo dáng vui vẻ hay selfie lấy mộ, ảnh nạn nhân làm phông nền, chụp người lạ đang xúc động, chụp và quay trong lúc mặc niệm hay nghi lễ đang diễn ra, livestream ồn ào, và bay thiết bị ghi hình khi chưa xin phép. Những khu có biển cấm chụp thì cất máy hẳn.
Quy tắc chụp ảnh khác nhau giữa nghĩa trang, lăng, bảo tàng, di tích và lễ tưởng niệm, nên bài này có bảng theo từng loại nơi. Trước bảng là ba câu tự hỏi giúp bạn quyết định nhanh ở bất cứ đâu, kể cả nơi không có biển chỉ dẫn. Phần cuối nói về việc đăng ảnh lên mạng, vì nhiều phiền toái không xảy ra lúc bấm máy mà lúc bấm nút chia sẻ.
Ba câu tự hỏi trước khi bấm máy
Ảnh này dùng để nhớ hay để khoe? Ảnh để nhớ thường là cảnh vật, hoa, bia mộ người thân, một góc kiến trúc làm bạn xúc động. Ảnh để khoe thường đặt bạn vào giữa khung hình, tạo dáng, cười. Câu hỏi này không cấm bạn xuất hiện trong ảnh, nhưng giúp bạn nhận ra lúc nào mình đang biến nơi tưởng niệm thành phông nền.
Có ai trong khung hình không biết mình bị chụp? Người đang khóc, người đang lau mộ, cựu chiến binh đang đứng lặng là những người dễ lọt vào ảnh nhất và cũng là những người không muốn bị chụp nhất. Nếu họ ở trong khung, chờ họ đi qua hoặc đổi góc.
Tiếng máy, ánh sáng, việc di chuyển của mình có làm phiền ai không? Tiếng màn trập trong hội trường im lặng, đèn flash trong phòng trưng bày tối, việc chen lên trước để lấy góc đẹp đều là những phiền toái mà người chụp thường không tự nhận ra. Tắt âm, tắt flash, đứng yên một chỗ giải quyết được gần hết.
Chụp ảnh theo từng loại nơi
Bảng dưới đây là chuẩn mực phổ biến; quy định riêng của từng nơi luôn được ưu tiên. Khi không chắc, hỏi nhân viên hoặc người hướng dẫn:
| Nơi | Thường được chụp | Nên tránh | Hay bị cấm |
|---|---|---|---|
| Nghĩa trang liệt sĩ | Cảnh chung, đài tưởng niệm, bia mộ người thân | Selfie giữa hàng mộ, chụp gia đình khác | Quay phim thương mại khi chưa đăng ký |
| Lăng, nơi lưu giữ thi hài | Khu quảng trường bên ngoài theo hướng dẫn | Tạo dáng đùa cợt ở khu vực nghi lễ | Mọi hình thức ghi hình bên trong |
| Bảo tàng chiến tranh | Hiện vật, khu khí tài, không flash | Selfie trước ảnh nạn nhân | Một số phòng tư liệu đặc biệt |
| Di tích, nhà tù, địa đạo | Kiến trúc, cảnh quan | Giả làm tù nhân, tạo dáng nhăn nhó với mô hình | Khu đang tu bổ, khu có rào |
| Đài tưởng niệm, lễ dâng hoa | Hoa đã đặt, cảnh chung sau lễ | Chụp trong lúc mặc niệm | Chen vào khu vực nghi lễ |
| Lễ chào cờ, lễ kỷ niệm | Toàn cảnh từ vị trí cố định | Đi lại giữa đội hình, chụp cận mặt trẻ em | Thiết bị bay trên khu tập trung đông người |
Một nguyên tắc chung rút ra từ bảng: càng gần nghi thức và càng gần con người cụ thể, càng nên hạn chế. Cảnh chung, kiến trúc, hoa hầu như luôn được; khoảnh khắc đang diễn ra và gương mặt người lạ thì cần cân nhắc nhất.
Biển cấm chụp ảnh đôi khi chỉ là hình máy ảnh gạch chéo đặt ở cửa phòng, rất dễ bị bỏ qua khi đông người. Bước vào phòng mới, đưa mắt nhìn cửa và tường gần lối vào trước khi giơ máy. Nếu thấy mọi người xung quanh đều không chụp, nhiều khả năng ở đó có quy định mà bạn chưa nhìn thấy.
Ở nước ngoài, quy định có thể khác hẳn thói quen trong nước, ví dụ có nơi cho chụp nhưng thu phí ghi hình riêng, có nơi cấm cả điện thoại ở những phòng nhất định. Nhân viên thường nhắc bằng cử chỉ; khi bị nhắc, cất máy và gật đầu xin lỗi là đủ.
Ảnh có người khác: thân nhân, cựu chiến binh, trẻ em
Ở nơi tưởng niệm, những khung hình xúc động nhất thường là ảnh người: một người mẹ già ngồi bên mộ, một cựu chiến binh đứng chào trước đài. Chính vì xúc động nên người chụp dễ quên rằng đó là khoảnh khắc riêng tư của họ. Nguyên tắc tối thiểu: không chụp cận mặt người lạ đang xúc động khi chưa được đồng ý. Nếu bạn là nhà báo hay người làm tư liệu, xin phép trước khi chụp hoặc ngay sau khi chụp, và xoá nếu họ không đồng ý.
Với người bạn đi cùng, hỏi một câu "Mình chụp bác một tấm được không ạ?" là đủ. Nhiều cựu chiến binh vui lòng chụp ảnh với người trẻ, nhưng họ muốn được hỏi, không muốn bị chĩa máy bất ngờ.
Trẻ em là trường hợp cần cẩn trọng nhất. Ảnh đoàn học sinh đi viếng nghĩa trang thường được nhà trường, phụ huynh đăng công khai. Hãy chắc rằng ảnh không để lộ thông tin nhận dạng không cần thiết như tên đầy đủ, lớp, trường kèm khuôn mặt cận, nhất là khi đăng ở chế độ công khai. Với ảnh trẻ không phải con mình, không đăng khi chưa được bố mẹ hoặc nhà trường đồng ý.
Selfie, tạo dáng và livestream
Selfie không xấu tự thân. Một tấm ảnh nhỏ bạn đứng nghiêm trang cạnh đài tưởng niệm, gương mặt bình thường, để ghi lại rằng mình đã đến, là điều nhiều người làm và không ai phiền. Vấn đề nằm ở cách làm: cười tươi, giơ tay hình chữ V, lè lưỡi, chu môi, dùng bộ lọc tai thỏ, lấy hàng mộ hay ảnh nạn nhân làm phông. Những tấm ảnh như vậy, khi lan trên mạng, thường bị phản ứng gay gắt và làm tổn thương thân nhân của những người được tưởng niệm.
Livestream có thêm hai rủi ro. Thứ nhất là âm thanh: người livestream thường nói liên tục với người xem, giọng to hơn mức phù hợp. Thứ hai là sự thiếu kiểm soát: bạn không biết khung hình sẽ bắt được ai, và không có cơ hội xoá trước khi phát. Nếu muốn chia sẻ chuyến đi, ghi hình ngắn, tắt tiếng hoặc ghi chú thích sau, rồi đăng khi đã chọn lọc.
Trong lúc nghi lễ diễn ra, như dâng hoa, mặc niệm, chào cờ, hạ máy xuống. Khoảnh khắc đó đã có người được phân công ghi tư liệu; việc của bạn là tham gia trọn vẹn. Sau lễ, có đủ thời gian để chụp cảnh hoa đã đặt và chụp ảnh đoàn ở khu vực phù hợp.
Thiết bị bay ghi hình và quay video chuyên nghiệp
Ảnh từ trên cao của một nghĩa trang liệt sĩ, một tường thành cổ rất đẹp, nên nhiều người mang theo thiết bị bay. Ở Việt Nam, bay thiết bị ghi hình không người lái phải tuân theo quy định về quản lý tàu bay không người lái, thường đòi hỏi xin phép bay; nhiều khu di tích, khu quân sự, khu vực gần cơ quan nhà nước còn nằm trong vùng hạn chế. Quy định này đã được điều chỉnh nhiều lần, nên trước khi mang thiết bị đi, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi ban quản lý nơi định bay.
Ngay cả khi được phép, tiếng cánh quạt trên một nghĩa trang yên tĩnh vẫn là điều gây khó chịu. Nếu bay, chọn giờ vắng, bay cao, bay ngắn, tránh bay qua đầu người, và tuyệt đối không bay trong lúc có lễ.
Quay video chuyên nghiệp, chụp ảnh cưới, chụp ảnh thời trang, quay quảng cáo ở nơi tưởng niệm thường phải đăng ký và có thể bị từ chối. Đặc biệt, chụp ảnh cưới hay ảnh thời trang tại nghĩa trang, nhà tù, đài tưởng niệm thường bị coi là thiếu tế nhị, kể cả khi bối cảnh rất đẹp. Nếu là người làm nghề, hãy tự đặt giới hạn trước khi khách hàng yêu cầu.
Đăng ảnh lên mạng: những điều kiểm tra trước khi bấm chia sẻ
Phần lớn tranh cãi quanh ảnh ở nơi tưởng niệm nổ ra sau khi ảnh được đăng. Một lượt kiểm tra ngắn trước khi chia sẻ:
- Biểu cảm và tư thế. Nhìn lại ảnh như thể bạn là thân nhân của người được tưởng niệm. Có điều gì khiến họ tổn thương không?
- Chú thích. Ghi tên địa điểm đúng, giọng trân trọng. Tránh những câu bông đùa, câu "check-in" cho vui, biểu tượng cười lớn.
- Người khác trong ảnh. Có ai bị chụp mà không biết không? Làm mờ hoặc cắt bỏ.
- Bia mộ và thông tin cá nhân. Ảnh bia mộ người thân bạn là chuyện của gia đình bạn. Ảnh bia mộ của người khác, nhất là kèm bình luận về sai sót thông tin, nên tránh đăng công khai.
- Ảnh trẻ em. Đã có đồng ý của bố mẹ chưa? Có cần làm mờ mặt không?
- Âm nhạc kèm video. Nhạc vui nhộn, nhạc thịnh hành ghép vào video nghĩa trang là lỗi rất hay gặp. Nếu dùng nhạc, chọn khí nhạc nhẹ, hoặc để âm thanh tự nhiên.
- Vị trí. Gắn vị trí nơi tưởng niệm là bình thường; gắn vị trí nhà riêng của thân nhân, cựu chiến binh bạn vừa thăm thì nên tránh.
Nếu lỡ đăng một tấm ảnh rồi nhận phản hồi rằng nó không phù hợp, cách xử lý đàng hoàng là gỡ xuống và nói một câu xin lỗi ngắn. Tranh cãi để bảo vệ tấm ảnh thường chỉ làm vấn đề lan rộng hơn.
Nếu bạn được giao chụp ảnh tư liệu cho đoàn
Người chụp tư liệu cho cơ quan, nhà trường trong chuyến viếng có trách nhiệm kép: ghi lại đủ khoảnh khắc và không làm hỏng nghi thức. Cách làm gọn:
- Hỏi trước người điều hành trình tự lễ và vị trí đứng được phép.
- Chọn một hoặc hai vị trí cố định ở bên cạnh, không đứng chắn giữa đoàn và đài.
- Tắt âm màn trập, tắt flash, dùng ống kính đủ dài để không phải tiến lại gần.
- Chụp các khoảnh khắc chính: đoàn tiến lên, đặt hoa, chỉnh băng, mặc niệm (chụp ít, không di chuyển).
- Sau lễ, chụp ảnh tập thể ở khu vực sân, không ở bậc đài.
- Chọn ảnh kỹ trước khi gửi: loại ảnh có người cười đùa, nhìn điện thoại, trang phục chưa chỉnh.
Một bộ tư liệu tốt cho chuyến viếng thường chỉ cần mười đến hai mươi ảnh chọn lọc. Hàng trăm ảnh chụp liên tục không làm báo cáo tốt hơn, mà chỉ cho thấy người chụp đã di chuyển nhiều trong lúc mọi người cần yên lặng.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh bia mộ của người khác có được không?
Chụp để tra cứu, ví dụ giúp một gia đình khác tìm mộ người thân, thì không có gì sai. Nên tránh chụp hàng loạt bia mộ rồi đăng công khai kèm bình luận, nhất là bình luận về sai sót thông tin. Nếu thấy sai sót, báo ban quản lý thay vì đăng lên mạng.
Ở nghĩa trang có được chụp ảnh nhóm cười vui không?
Ảnh nhóm nên chụp ở khu vực sân, cổng, nhà truyền thống, với biểu cảm điềm đạm. Một nụ cười nhẹ không sai, nhưng tư thế nhảy cẫng, giơ tay ăn mừng hay đùa nghịch giữa khu mộ thì không phù hợp với không gian này.
Có được quay video lễ dâng hoa để làm bản tin nội bộ không?
Thường được, nếu người quay đứng ở vị trí cố định, không di chuyển giữa đoàn và không dùng thiết bị gây tiếng ồn. Nên báo trước với ban quản lý, nhất là nếu dùng chân máy, thiết bị lớn hay muốn quay ở khu vực gần đài.
Đăng ảnh người thân là liệt sĩ lên mạng có cần lưu ý gì?
Đây là ảnh của gia đình bạn, bạn có quyền chia sẻ. Nên thống nhất với các thành viên khác trong gia đình, ghi chú thích trân trọng, cân nhắc chế độ hiển thị nếu ảnh có thông tin cá nhân của người còn sống như địa chỉ, số giấy tờ.
Tại sao một số bảo tàng cấm chụp ảnh hoàn toàn?
Lý do có thể là bản quyền tư liệu thuộc về người khác, yêu cầu bảo quản hiện vật nhạy cảm với ánh sáng, nội dung quá nhạy cảm về con người, hoặc để giữ dòng khách lưu thông. Dù lý do là gì, quy định đó thuộc quyền của bảo tàng và khách nên tuân thủ.