Khi dùng bữa với đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, ba điều được để ý nhất là ai rót đồ uống cho ai, chỗ ngồi danh dự, và cách dùng đũa. Ở cả ba nền văn hoá, người ta thường không tự rót cho mình mà rót cho người bên cạnh; khách quan trọng ngồi ở vị trí được quy ước là trang trọng nhất; và có những cử chỉ với đũa mang ý nghĩa không vui cần tránh.
Người Việt có nhiều điểm gần với ba nền văn hoá này, như tôn trọng thứ bậc, mời người lớn trước, hạ ly khi cụng với người lớn, nên học không khó. Khó ở chỗ các chi tiết khác nhau giữa ba nước, và khác nhau cả trong một nước theo vùng, theo thế hệ, theo công ty. Bài này nêu những thói quen phổ biến, được nhắc nhiều trong tài liệu văn hoá kinh doanh, để bạn có điểm xuất phát; đối tác cụ thể có thể thoải mái hơn hoặc giữ lễ hơn. Quan sát và hỏi nhẹ nhàng vẫn là cách tốt nhất.
So sánh nhanh ba nền văn hoá bàn ăn
Bảng gom các điểm thường được nhắc tới. Đây là xu hướng chung, không phải luật bắt buộc với mọi người.
| Điểm | Nhật Bản | Hàn Quốc | Trung Quốc |
|---|---|---|---|
| Rót đồ uống | Rót cho người khác, người khác rót cho mình | Rót bằng hai tay hoặc tay phải có tay trái đỡ | Chủ tiệc hoặc người trẻ rót; trà rót cho người khác trước |
| Nâng ly đầu tiên | “Kanpai” do chủ tiệc hoặc người có vai cao khởi xướng | “Geonbae”, người lớn khởi xướng | “Ganbei”, chủ tiệc khởi xướng, có thể nhiều lượt |
| Uống trước người lớn | Không có quy ước quay mặt | Người trẻ quay mặt sang bên khi uống | Hạ ly thấp hơn khi cụng với người lớn |
| Bát cơm | Nâng bát lên gần miệng khi ăn | Để bát trên bàn, ăn cơm bằng thìa | Nâng bát được, thường dùng đũa |
| Món chung | Thường có khay riêng từng người | Nhiều món phụ dùng chung giữa bàn | Mâm xoay, chủ tiệc gắp mời khách |
| Chỗ danh dự | Xa cửa ra vào nhất | Xa cửa, chỗ người lớn tuổi nhất | Đối diện cửa là chủ tiệc; khách chính bên phải chủ |
Cả ba nước đều có xu hướng hiện đại hoá: nhiều công ty trẻ, nhiều người từng sống ở nước ngoài giữ lễ nhẹ hơn. Tuy vậy, khi bạn làm đúng một cử chỉ truyền thống, như rót rượu bằng hai tay cho đối tác Hàn lớn tuổi, đối tác gần như luôn nhận ra và đánh giá cao.
Nhật Bản: rót cho nhau, khăn ướt và lời nói trước, sau bữa ăn
Ở bữa tiệc với đối tác Nhật, đồ uống thường được rót cho nhau: bạn để ý ly của người bên cạnh, khi vơi thì rót thêm; khi người khác rót cho bạn, nâng ly lên bằng một tay và đỡ đáy bằng tay kia. Tự rót cho mình không phải lỗi nặng, nhưng trong bữa tiệc công việc, chờ người khác rót là cách hoà nhập. Nếu không muốn uống thêm, để ly còn đầy hoặc nói nhẹ là đã đủ. Lời nâng ly đầu tiên “kanpai” thường đợi cả bàn có đồ uống; không uống trước lời này.
Trước bữa ăn, thường có khăn ướt nhỏ (oshibori). Dùng để lau tay, gấp lại đặt gọn bên cạnh; ở tiệc trang trọng không dùng lau mặt. Trước khi ăn, người Nhật thường nói “itadakimasu”, sau khi ăn nói “gochisousama deshita” như lời cảm ơn người đã chuẩn bị và người mời. Bạn không bắt buộc nói, nhưng nói đúng lúc thường mang lại nụ cười thân thiện.
Về đũa, có vài điều nên tránh vì gợi liên tưởng tới tang lễ ở Nhật: cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm, và chuyền thức ăn trực tiếp từ đũa người này sang đũa người kia. Khi muốn mời ai một miếng, đặt lên đĩa nhỏ của họ. Đặt đũa nghỉ trên gác đũa, không gác ngang lên bát. Húp mì soba, ramen thành tiếng là bình thường ở Nhật, nhưng với các món khác thì ăn nhẹ nhàng. Khi ăn cơm, nâng bát lên gần miệng là cử chỉ đúng, khác với Hàn Quốc.
Hàn Quốc: người lớn trước, hai tay và quay mặt khi uống
Văn hoá bàn ăn Hàn Quốc coi trọng thứ bậc tuổi tác rõ rệt. Người lớn tuổi nhất hoặc người có vai cao nhất cầm thìa đũa trước, người khác mới bắt đầu; và nhiều người chờ người lớn ăn xong mới đứng dậy. Cơm và canh thường ăn bằng thìa, các món phụ gắp bằng đũa; bát cơm để trên bàn, không nâng lên như ở Nhật.
Khi rót rượu cho người lớn tuổi hơn, cầm chai bằng tay phải, tay trái đỡ ở cổ tay hoặc khuỷu tay phải, hoặc dùng cả hai tay. Khi người lớn rót cho mình, nâng ly bằng hai tay. Khi uống trước mặt người lớn, người trẻ thường quay mặt sang một bên và che miệng ly nhẹ bằng tay. Những cử chỉ này người Hàn nhận ra ngay và coi là biết lễ. Ở bữa tiệc công việc, người ta cũng thường không để ly của người khác cạn mà không rót thêm, và không tự rót cho mình.
Với người không uống rượu, nói rõ từ đầu là cách tốt nhất; văn hoá công sở Hàn Quốc những năm gần đây đã cởi mở hơn với người không uống. Khi được rót mà không muốn uống, nhận ly bằng hai tay, nhấp môi rồi đặt xuống. Không úp ly hay từ chối thẳng thừng khi người lớn tuổi đang rót.
Trung Quốc: chủ tiệc mời món, mâm xoay và lời cảm ơn bằng ngón tay
Ở tiệc bàn tròn với đối tác Trung Quốc, chủ tiệc thường ngồi ở vị trí đối diện cửa ra vào, khách chính ngồi bên phải chủ tiệc, khách thứ hai bên trái. Chủ tiệc gọi món, có khi gọi rất nhiều món để thể hiện sự hiếu khách; lượng thức ăn dư một chút ở cuối bữa được hiểu là khách đã no. Chủ tiệc hoặc người bên cạnh có thể gắp mời bạn món đầu; nhận lời cảm ơn và ăn thử ít nhất một miếng nếu được.
Mâm xoay thường quay theo một chiều, nhiều nơi là chiều kim đồng hồ, chậm, và món mới ra được xoay tới khách chính trước. Không xoay khi có người đang gắp. Nâng ly “ganbei” có thể diễn ra nhiều lượt trong bữa, chủ tiệc mời cả bàn, rồi từng người mời nhau. Khi cụng ly với người lớn hoặc người có vai cao, hạ miệng ly của mình thấp hơn.
Một thói quen thú vị ở vùng Quảng Đông và nhiều cộng đồng người Hoa: khi người khác rót trà cho mình, gõ nhẹ đầu ngón trỏ và ngón giữa lên mặt bàn như lời cảm ơn không cần nói, để khỏi ngắt câu chuyện. Không phải vùng nào cũng dùng, nhưng hiểu cử chỉ này giúp bạn không ngạc nhiên. Ở một số vùng ven biển, người ta tránh lật mặt con cá trên đĩa vì liên tưởng tới thuyền lật; khi không chắc, gỡ phần thịt trên rồi tách xương, không lật cá.
Khi bạn là chủ tiệc tiếp đối tác Nhật, Hàn, Trung tại Việt Nam
Đối tác tới Việt Nam thường muốn thử món Việt, nhưng khẩu vị khác nhau. Khách Nhật thường quen vị thanh, chuộng món tươi và cách bày đẹp; khách Hàn quen vị cay, món nướng và nhiều món phụ; khách Trung Quốc quen bàn tròn nhiều món dùng chung, món nóng. Đây chỉ là xu hướng, vẫn nên hỏi trước như với mọi khách. Chọn nhà hàng có phòng riêng, bàn tròn có mâm xoay khi đoàn đông, và báo trước các món có rau thơm mạnh, nước mắm đậm để khách tự chọn.
Sắp chỗ theo thứ bậc của đoàn khách là việc quan trọng nhất. Gửi danh sách khách và hỏi đầu mối của họ ai là người có vai cao nhất, ai ngồi cạnh ai. Đặt chủ tiệc phía Việt Nam đối diện hoặc cạnh trưởng đoàn khách theo thông lệ bàn tròn, người phía chủ xen kẽ với khách. Nếu có phiên dịch, phiên dịch ngồi gần chủ tiệc và trưởng đoàn.
Chuẩn bị đồ uống phù hợp: nhiều đoàn khách Á Đông quen nâng ly nhiều lượt, nhưng không vì thế mà người phía chủ phải uống theo đến say. Đặt sẵn nước lọc và trà, để người không uống có thứ để nâng ly. Khi khách rót cho bạn, nhận bằng hai tay; khi bạn rót cho khách, chú ý thứ bậc như họ vẫn làm ở nhà. Những chi tiết nhỏ này cho khách thấy họ được tôn trọng ngay trên đất khách.
Những cử chỉ dễ gây hiểu lầm ở cả ba nước
Cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm. Ở cả Nhật, Hàn, Trung và nhiều gia đình Việt, hình ảnh này gợi liên tưởng tới tang lễ. Đặt đũa ngang hoặc lên gác đũa.
Chỉ đũa vào người khác, vẫy đũa khi nói. Bị coi là thiếu lịch sự ở cả ba nước, cũng như ở Việt Nam.
Từ chối thẳng thừng lời mời đầu tiên. Ở nhiều bữa tiệc, lời mời đồ ăn, đồ uống mang tính xã giao. Nhận với lời cảm ơn rồi ăn, uống một chút; nếu thật sự không thể, giải thích ngắn và nhẹ nhàng.
Tranh trả tiền quá mức. Ở cả ba nước, người mời thường trả. Đề nghị trả một lần là lịch sự; giằng co trước mặt người khác làm chủ tiệc mất mặt. Hẹn mời lại vào lần sau là cách đáp lễ tốt hơn.
Tặng quà tại bàn ăn rồi giục mở ngay. Ở nhiều nơi, quà được nhận bằng hai tay và mở sau, không mở ngay trước mặt người tặng. Đừng giục, cũng đừng ngạc nhiên khi người nhận chỉ cảm ơn và cất đi.
Nói chuyện công việc quá sớm. Bữa tiệc thường dành cho việc xây dựng quan hệ. Để chủ tiệc hoặc người có vai cao nhất dẫn câu chuyện sang công việc.
Chuẩn bị trước một bữa tiệc với đối tác Á Đông
Trước bữa tiệc, hỏi đồng nghiệp đã từng làm việc với đối tác đó về những điều họ để ý, hoặc hỏi thẳng đầu mối liên lạc về thói quen ăn uống, ai là người có vai cao nhất trong đoàn. Biết ai là người cần mời ngồi chỗ danh dự, ai nâng ly đầu tiên, giúp bạn tránh được sai sót lớn nhất.
Học vài câu ngắn bằng tiếng của khách như lời chào, lời cảm ơn, lời nâng ly. Phát âm không cần chuẩn, sự cố gắng đã đủ làm không khí ấm lên. Mang theo danh thiếp và đưa nhận bằng hai tay; ở Nhật và Hàn, danh thiếp nhận được thường đặt trên bàn trước mặt trong suốt buổi gặp chứ không cất ngay.
Cuối cùng, nhớ rằng đối tác cũng biết bạn là người Việt và không mong bạn thành thạo văn hoá của họ. Sự tôn trọng, chú ý và sẵn sàng học hỏi được ghi nhận nhiều hơn mọi thao tác hoàn hảo. Khi lỡ làm sai, một câu xin lỗi nhẹ và tiếp tục là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Người Nhật có ngại khi người khác tự rót đồ uống cho mình không?
Trong bữa ăn bạn bè thì ít ai để ý. Ở tiệc công việc, tự rót cho mình có thể khiến người bên cạnh nghĩ họ đã thiếu chu đáo. Cách tốt là rót cho người bên cạnh trước, thường họ sẽ rót lại cho bạn.
Ăn với đối tác Hàn Quốc có cần chờ người lớn tuổi nhất ăn trước không?
Có, đây là phép lịch sự được giữ khá rộng rãi. Chờ người lớn tuổi nhất hoặc người có vai cao nhất cầm thìa đũa trước. Nếu họ mời mọi người cứ ăn, bạn có thể bắt đầu.
Ở tiệc với khách Trung Quốc có phải ăn hết món chủ tiệc gắp không?
Nên ăn thử ít nhất một miếng để cảm ơn. Nếu không ăn được vì dị ứng hay kiêng, nói ngắn và lịch sự. Không cần ăn hết; lượng thức ăn để lại một ít thường được hiểu là đã no.
Có nên dùng đũa của mình gắp thức ăn cho đối tác không?
Tốt hơn là dùng đũa chung hoặc thìa phục vụ. Ở Nhật, gắp mời ít phổ biến hơn, và chuyền từ đũa sang đũa cần tránh. Ở Trung Quốc, chủ tiệc gắp mời là phổ biến, thường bằng đũa chung.
Đối tác mời đi hát karaoke sau bữa tối thì có nên nhận lời không?
Ở Nhật và Hàn, cuộc vui sau bữa tối từng là phần quen thuộc của văn hoá công sở, nhưng ngày càng tuỳ người. Nhận lời nếu bạn thoải mái; nếu không, cảm ơn và từ chối với lý do ngắn như lịch sớm hôm sau. Không ai nên bị ép.
Có cần biết dùng đũa kiểu Nhật khác đũa Việt không?
Cách cầm đũa cơ bản giống nhau. Khác ở chỗ đũa Nhật ngắn và đầu nhọn hơn, thường có gác đũa riêng. Điều cần nhớ là không cắm đũa vào bát, không chuyền thức ăn từ đũa sang đũa, và đặt đũa lên gác khi nghỉ.
