Đi viếng đám tang đúng mực gói gọn trong năm việc: hỏi trước giờ viếng và địa điểm, ăn mặc tối màu, kín đáo, vào viếng theo hướng dẫn của người lo việc tang, nói với gia quyến một hai câu ngắn, rồi ra về sau khoảng mười lăm đến ba mươi phút nếu bạn không phải người thân thiết. Gia đình đang tang không cần khách nói hay, chỉ cần khách đến đúng lúc, cư xử nhẹ nhàng và không làm họ phải lo thêm.
Cái khó của nhiều người không nằm ở lễ nghi mà ở chỗ lúng túng: không biết đứng đâu, nói gì, khi nào được về. Bài này đi theo đúng thứ tự một lượt viếng, kèm bảng nên – tránh và những khác biệt thường gặp giữa viếng ở nhà riêng với nhà tang lễ, giữa các vùng miền.
Phong tục tang lễ ở Việt Nam khác nhau nhiều theo vùng, theo gia đình và theo niềm tin riêng của mỗi nhà. Những gì dưới đây là phép ứng xử chung của người đi viếng; khi gia đình có cách làm riêng, cách của gia đình luôn được ưu tiên.
Trước khi đi: hỏi ba điều để không đến sai lúc
Điều đầu tiên cần biết là thời gian viếng. Thông báo tang lễ (cáo phó) thường ghi giờ nhập quan, giờ bắt đầu viếng, giờ lễ truy điệu và giờ đưa tang. Khách bình thường đến trong khung giờ viếng; giờ nhập quan và giờ khâm liệm thường dành cho người trong nhà, đến lúc đó dễ thành đứng chờ ở chỗ đông người làm việc. Nếu không có cáo phó, hỏi một người quen của gia đình, đừng nhắn hỏi thẳng người con trưởng đang bận tối mặt.
Điều thứ hai là địa điểm: tại nhà riêng hay nhà tang lễ, và có phòng viếng số mấy nếu nhà tang lễ có nhiều phòng. Ở thành phố lớn, nhiều gia đình tổ chức ở nhà tang lễ vì nhà ở chật, thời gian viếng cũng gọn hơn, thường chỉ một hai ngày, nên đến trễ là lỡ.
Điều thứ ba là lời dặn của gia đình. Ngày càng nhiều cáo phó ghi rõ "gia đình xin không nhận vòng hoa" hoặc "không nhận phúng điếu", hoặc tổ chức gọn trong nội bộ. Lời dặn đó là mong muốn thật, không phải câu khách sáo; làm khác đi là đặt gia đình vào thế khó từ chối. Biết trước ba điều này, bạn chuẩn bị trang phục và phong bì (nếu có) từ ở nhà, không phải loay hoay trước cổng.
Trình tự một lượt viếng, từ cổng đến lúc ra
Ở đa số đám tang, một lượt viếng của khách diễn ra theo thứ tự dưới đây. Chi tiết có thể khác, nhưng nguyên tắc chung là đi theo hướng dẫn của người lo việc tang (ban lễ tang, người của gia đình hoặc nhân viên nhà tang lễ).
- Tắt chuông điện thoại trước khi vào cổng. Chuyển sang rung, cất vào túi. Tiếng nhạc chuông giữa lúc viếng là điều gia quyến nhớ rất lâu.
- Gặp bàn tiếp khách. Đây là nơi ghi tên vào sổ tang hoặc sổ khách viếng, nhận phong bì phúng hoặc vòng hoa nếu gia đình có nhận. Viết tên rõ ràng, kèm đơn vị hoặc mối quan hệ (bạn học của anh A, đồng nghiệp phòng kế toán) để gia đình biết ai đã đến.
- Chờ đến lượt. Đông khách thì đứng xếp hàng lặng lẽ, không chen. Đi theo nhóm thì người lớn tuổi hoặc người đại diện đứng trước.
- Thực hiện nghi thức viếng theo cách gia đình chuẩn bị. Có nơi khách thắp một nén nhang, có nơi đặt một bông hoa, có nơi chỉ đứng nghiêm và cúi đầu. Không biết thì nhìn người đi trước hoặc làm theo lời người hướng dẫn; cúi đầu lặng im vài giây là cách luôn đúng mực.
- Đi vòng quanh linh cữu nếu được mời. Nhiều đám tang mời khách đi một vòng để nhìn người mất lần cuối. Đi chậm, không dừng lâu, không chạm vào.
- Đến chỗ gia quyến đứng. Bắt tay hoặc nắm tay, cúi đầu, nói một hai câu ngắn. Không giữ họ lâu vì phía sau còn khách.
- Ngồi lại một lúc nếu được mời trà, rồi chào người đại diện gia đình trước khi về. Không cần chào lại từng người.
Toàn bộ lượt viếng thường chỉ mất vài phút ở phần nghi thức. Phần còn lại tuỳ mức thân: đồng nghiệp xa có thể về ngay sau khi chào gia quyến, bạn thân thì ở lại lâu hơn và hỏi xem có việc gì giúp được.
Nói gì khi đứng trước gia quyến
Ngắn là đúng. Một câu chia buồn, một câu gợi tình cảm với người mất là đủ: "Cháu rất tiếc khi nghe tin bác mất. Bác lúc nào cũng hỏi han cháu mỗi lần cháu qua nhà." Gia quyến phải đón hàng trăm lượt khách trong một hai ngày, câu dài khiến họ mệt thêm.
Gọi tên người mất theo cách bạn vẫn gọi. Nói "bác Tư", "thầy", "anh Minh" ấm hơn hẳn "người quá cố". Nhắc một kỷ niệm thật, dù nhỏ, là món quà lớn với người ở lại vì nó cho họ thấy người thân mình được nhớ đến.
Tránh câu giải thích và câu so sánh. Những câu như "thôi ông cũng thọ rồi", "đi vậy là nhẹ nhàng", "nhà mình năm ngoái cũng vậy" tuy có ý an ủi nhưng thường làm người nghe chạnh lòng. Đừng hỏi nguyên nhân mất hay diễn biến bệnh; gia đình muốn kể thì họ sẽ kể.
Im lặng không phải là thất lễ. Nếu xúc động không nói được, một cái nắm tay chặt và cái cúi đầu đã đủ nghĩa. Người Việt hiểu rất rõ sự lặng im ở đám tang.
Nói lời đề nghị cụ thể nếu bạn thân. Thay vì "có gì cần cứ gọi", hãy nói việc cụ thể: "Tối nay em ở lại trông khách cho chị nghỉ một chút nhé." Lời đề nghị cụ thể dễ nhận hơn lời chung chung.
Viếng ở nhà riêng, nhà tang lễ và khi đưa tang: khác nhau ở đâu
Cùng là đi viếng nhưng bối cảnh khác nhau thì cách cư xử cũng khác. Bảng dưới đây tóm những điểm người đi viếng hay bỡ ngỡ.
| Bối cảnh | Điều cần biết | Cách cư xử phù hợp |
|---|---|---|
| Nhà riêng | Viếng kéo dài hơn, có khi vài ngày; khách đến nhiều giờ; nhà chật, hàng xóm giúp việc | Đỗ xe không chắn lối hàng xóm, không ngồi lâu chiếm chỗ, hỏi người nhà có cần đỡ việc gì |
| Nhà tang lễ | Giờ viếng cố định, nhiều phòng tang cùng lúc, có nhân viên hướng dẫn | Đến đúng phòng, giữ yên lặng ở hành lang chung, tôn trọng giờ đóng cửa |
| Lễ truy điệu | Phần trang trọng nhất, có điếu văn, mọi người đứng nghiêm | Đứng yên, không đi lại, không nói chuyện, không ghi hình nếu gia đình không cho |
| Đưa tang | Đoàn đi theo đến nơi an táng hoặc hoả táng, thường chỉ người thân và bạn thân | Chỉ đi khi được mời hoặc khi bạn thật sự thân; đi xe theo đúng thứ tự, không vượt đoàn |
| Viếng muộn sau tang lễ | Lễ đã xong, gia đình đã về nhà | Gọi trước, đến thăm ngắn, đừng bắt gia đình kể lại từ đầu |
Ở nhà tang lễ, nhiều gia đình khác cũng đang có tang cùng lúc. Tiếng cười nói ở bãi xe hay hành lang có thể vọng sang phòng bên cạnh, nơi một gia đình khác đang trong lúc đau nhất.
Nên và tránh khi đi viếng: bảng tra nhanh
Những điều dưới đây áp dụng cho hầu hết đám tang, bất kể vùng miền. Phần lớn xuất phát từ một nguyên tắc: đám tang là của gia đình người mất, khách đến để chia sẻ, không để được chú ý.
| Nên | Tránh |
|---|---|
| Đến trong giờ viếng ghi trên cáo phó | Đến vào giờ nhập quan, giờ ăn của gia đình, hoặc sát giờ đóng cửa |
| Quần áo tối màu, gọn gàng, giày kín | Màu rực, họa tiết sặc sỡ, quần áo bó sát hay hở |
| Nói nhỏ, đi nhẹ, ngồi yên | Cười đùa, gọi nhau to, bàn chuyện làm ăn ngay tại chỗ |
| Ghi tên đầy đủ vào sổ tang | Đi theo đoàn mà không để lại tên, gia đình không biết ai đến |
| Chụp ảnh chỉ khi gia đình đồng ý | Tự chụp, quay, đăng mạng xã hội cảnh linh cữu, người nhà khóc |
| Ra về khi đã chào người đại diện gia đình | Về lặng lẽ khi chưa ai biết mình đến, hoặc ngồi quá lâu chiếm chỗ |
| Hỏi xem gia đình cần giúp việc gì cụ thể | Hỏi chuyện tài sản, chuyện ai lo chi phí, chuyện nguyên nhân mất |
Nếu dẫn theo trẻ nhỏ, hãy giải thích trước ở nhà rằng đây là nơi mọi người buồn và cần yên lặng, đồng thời chuẩn bị sẵn cách đưa trẻ ra ngoài nếu trẻ quấy. Với trẻ quá nhỏ chưa hiểu chuyện, gửi ở nhà thường là lựa chọn nhẹ nhàng hơn cho cả trẻ và gia đình đang tang.
Khác nhau theo vùng miền và theo từng gia đình
Không có một phép tắc tang lễ duy nhất cho cả nước. Ở nhiều vùng nông thôn, đám tang kéo dài, cả xóm cùng góp sức, khách đến ở lại ăn uống cùng gia đình như một cách chia sẻ; từ chối mời ăn có khi bị coi là khách sáo. Ở thành phố, nhiều gia đình tổ chức gọn ở nhà tang lễ, khách viếng xong là về, không có mâm cơm mời khách.
Cách gia quyến mặc tang phục, đeo khăn hay băng tang, cách họ đáp lễ khách cũng khác nhau theo vùng và theo gia đình. Có nơi con cháu quỳ hoặc cúi đáp lễ khách, có nơi đứng bắt tay. Người đi viếng không cần biết hết những khác biệt đó; chỉ cần quan sát, đi theo nhịp của gia đình và không bình luận "ở quê mình làm khác".
Nghi thức viếng cũng khác nhau giữa các gia đình: nơi thì thắp nhang, nơi đặt hoa, nơi chỉ cúi đầu. Khách cứ làm theo cách gia đình đã chuẩn bị, không thắc mắc hay so sánh với nơi khác. Chuẩn mực chung ở mọi nơi là như nhau: yên lặng, kín đáo, ngắn gọn và để gia đình làm chủ.
Ở lại bao lâu, và ra về thế nào cho phải
Không có quy định thời gian, nhưng có một thước đo dễ dùng: mức thân với gia đình. Người quen xa, đồng nghiệp khác bộ phận, đối tác thường ở lại mười lăm đến ba mươi phút, đủ để viếng, chào gia quyến, uống chén trà nếu được mời. Bạn bè thân, họ hàng có thể ở lâu hơn nhiều, có khi cả buổi, vì họ không chỉ đến viếng mà đến để đỡ việc: trông khách, dọn trà, đón đoàn, trông trẻ nhỏ.
Dấu hiệu nên về là khi khách đến đông lên và chỗ ngồi chật, khi gia đình bắt đầu chuẩn bị một nghi thức riêng, hoặc khi bạn thấy mình chỉ còn ngồi nói chuyện với người quen khác. Lúc đó, đứng dậy, tìm người đại diện gia đình (thường là người con trưởng hoặc người đang đứng đón khách), nói một câu ngắn: "Cháu xin phép về, bác và gia đình giữ sức khoẻ." Không cần đi chào từng người trong nhà.
Nếu muốn giúp nhiều hơn, câu hỏi tốt nhất trước khi về không phải "có cần gì không" mà là một đề nghị cụ thể: mai đến sớm trông bàn tiếp khách, chở người nhà ra bến xe, mang cơm đến cho gia đình ăn tối. Gia đình đang tang hiếm khi tự nhờ ai, nhưng thường nhận khi được đề nghị rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Không quen gia đình, chỉ quen người mất thì có nên đi viếng không?
Có. Gia đình thường rất cảm động khi gặp những người quen của người mất mà họ chưa từng biết, vì điều đó cho họ thấy người thân mình có một đời sống được nhiều người quý. Khi chào, hãy tự giới thiệu ngắn mình quen người mất thế nào để gia đình hình dung được.
Đi viếng một mình hay đi theo nhóm thì tốt hơn?
Cả hai đều được. Đi theo nhóm cơ quan hay lớp học thì gọn, có người đại diện nói chung và ghi sổ chung. Nhưng nếu bạn thân riêng với người mất, đi thêm một lượt riêng hoặc ở lại sau khi nhóm về để nói với gia đình vài câu sẽ có ý nghĩa hơn.
Đến viếng mà gia đình đang ăn cơm hoặc đang có nghi lễ thì làm thế nào?
Đứng chờ ở chỗ bàn tiếp khách hoặc bên ngoài, không đi thẳng vào. Người lo việc tang sẽ báo khi nào khách vào được. Nếu thấy phải chờ lâu, có thể ghi tên vào sổ, nhờ người tiếp khách chuyển lời chia buồn và quay lại sau.
Có cần đi đưa tang ra nghĩa trang hoặc nơi hoả táng không?
Không bắt buộc với khách bình thường. Đưa tang thường dành cho người thân, bạn thân và những người được gia đình mời. Nếu bạn muốn đi, hãy hỏi trước người đại diện gia đình, vì xe đưa tang và chỗ đứng ở nơi an táng thường có hạn.
Đang mang thai hoặc mới ốm dậy có nên đi viếng không?
Đây là chuyện quan niệm riêng của từng gia đình và từng người. Về sức khoẻ, đám tang thường đông, đứng lâu và nhiều khói; nếu thấy mệt, bạn hoàn toàn có thể gửi lời chia buồn và phúng viếng nhờ người khác, rồi đến thăm gia đình sau khi tang lễ xong.
Gặp người quen lâu ngày ở đám tang có được hỏi han trò chuyện không?
Chào nhau bằng cái gật đầu, nói vài câu nhỏ là bình thường. Nhưng đừng biến chỗ ngồi chờ thành buổi hàn huyên, cười nói, hẹn hò chuyện làm ăn. Muốn nói chuyện lâu, hãy hẹn nhau sau khi ra khỏi đám tang.