Du lịch tưởng niệm, trong tiếng Anh gọi là dark tourism (có khi dịch là "du lịch đen"), là việc đến thăm những nơi gắn với cái chết, thảm sát, thảm hoạ hay đau khổ của con người: trại tập trung, nhà tù, chiến trường, khu tưởng niệm thảm hoạ. Ứng xử ở những nơi này dựa trên một nguyên tắc: bạn đến để hiểu và tưởng nhớ, không phải để giải trí. Cụ thể là đọc trước lịch sử, ăn mặc kín đáo, giữ im lặng, tuân thủ quy định chụp ảnh, không tạo dáng vui vẻ, không để lại dấu vết, và tôn trọng người địa phương có người thân là nạn nhân.
Khái niệm này được giới nghiên cứu du lịch bàn từ giữa thập niên 1990 và đến nay vẫn còn tranh luận: đây là cách giáo dục quý giá hay là thương mại hoá nỗi đau? Bài viết giải thích khái niệm, điểm qua những nơi người Việt hay đến ở trong nước và khu vực, rồi đi vào phần thực hành: chuẩn bị, ứng xử tại chỗ, khác biệt văn hoá, và vai trò của người dẫn đoàn.
Khái niệm và những tranh luận quanh nó
Thuật ngữ dark tourism gắn với hai nhà nghiên cứu John Lennon và Malcolm Foley, những người dùng nó trong các bài viết từ năm 1996 và cuốn sách năm 2000 về sức hút của những nơi gắn với cái chết và thảm hoạ. Cùng thời điểm, nhà nghiên cứu A. V. Seaton đề xuất khái niệm thanatourism, nhấn mạnh động cơ muốn đối diện với cái chết, dù là cái chết mang tính biểu tượng. Về sau, Philip Stone đề xuất một "phổ" sắp xếp các điểm đến từ "nhạt" (như bảo tàng giải trí về tội phạm) đến "đậm" (như nơi diễn ra diệt chủng).
Tranh luận lớn nhất xoay quanh động cơ và cách vận hành. Một bên cho rằng những nơi này là bài học lịch sử không thể thay thế: đứng tại chỗ giúp người ta hiểu điều mà sách vở không truyền tải được, và nguồn thu từ khách giúp bảo tồn chứng tích. Bên kia lo ngại về thương mại hoá: bán đồ lưu niệm, tổ chức tour "trải nghiệm", biến nỗi đau thành sản phẩm. Thực tế, đa số khu tưởng niệm lớn nằm giữa hai cực, và cách khách cư xử góp phần quyết định chúng nghiêng về phía nào.
Với người Việt, khái niệm này không xa lạ dù tên gọi có thể mới: các bảo tàng chiến tranh, nhà tù, khu chứng tích trong nước đều đón lượng lớn khách quốc tế và khách trong nước, và người Việt đi du lịch nước ngoài ngày càng nhiều cũng gặp những điểm đến tương tự.
Những nơi người Việt hay đến
Một số điểm đến tiêu biểu mà khách Việt thường ghé, trong nước và nước ngoài. Danh sách không đầy đủ; quy định cụ thể ở mỗi nơi cần tra cứu trước:
- Khu chứng tích Sơn Mỹ (Quảng Ngãi). Nơi tưởng niệm thường dân bị sát hại năm 1968. Không gian nhẹ nhàng nhưng nặng ký ức; khách đi lặng lẽ qua các nền nhà cũ và khu tưởng niệm.
- Nhà tù và nghĩa trang ở Côn Đảo. Hệ thống nhà tù từ thời thuộc địa kéo dài qua nhiều thập kỷ, cùng các nghĩa trang an táng tù nhân. Khu này có quy định riêng về trang phục và giờ thăm.
- Bảo tàng diệt chủng Tuol Sleng và Choeung Ek (Phnôm Pênh, Campuchia). Nhà tù S-21 thời Khmer Đỏ và khu "cánh đồng chết" gần thủ đô. Nhiều khách mô tả đây là nơi nặng nề nhất họ từng đến.
- Công viên Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima (Nhật Bản). Khu tưởng niệm nạn nhân bom nguyên tử năm 1945, với bảo tàng và Mái vòm Bom nguyên tử còn giữ nguyên tàn tích.
- Khu tưởng niệm Auschwitz-Birkenau (Ba Lan). Trại tập trung và trại huỷ diệt lớn nhất thời Đức Quốc xã, nay là khu tưởng niệm và bảo tàng, được UNESCO công nhận là di sản thế giới.
- Đài tưởng niệm 11 tháng 9 (New York, Mỹ). Hai hồ nước đặt trên nền hai toà tháp cũ, xung quanh khắc tên các nạn nhân.
Mỗi nơi có lịch sử riêng, mức độ nặng nề riêng và đối tượng nạn nhân riêng. Đọc kỹ về nơi bạn sắp đến không chỉ giúp hiểu hơn mà còn tránh những phát ngôn vô tình gây tổn thương với người địa phương.
Chuẩn bị trước chuyến đi
Khác với tham quan danh thắng, chuyến đi đến nơi từng có thảm kịch đòi hỏi chuẩn bị cả kiến thức lẫn tinh thần:
- Đọc lịch sử từ nguồn đáng tin. Trang chính thức của khu tưởng niệm, sách lịch sử nghiêm túc, phim tài liệu. Biết bối cảnh giúp bạn hiểu từng hiện vật.
- Đọc nội quy trên trang chính thức. Nhiều nơi yêu cầu đặt chỗ trước, đi theo hướng dẫn viên, hạn chế túi xách, quy định khu được chụp ảnh. Một số khu tưởng niệm lớn ở châu Âu khuyến cáo không đưa trẻ nhỏ theo và nêu ngưỡng tuổi cụ thể.
- Chọn trang phục. Kín đáo, màu nhã, không in hình hay khẩu hiệu. Giày đi bộ tốt vì nhiều nơi rộng và phải đi bộ lâu.
- Dành đủ thời gian. Những nơi lớn cần nửa ngày đến cả ngày. Không xếp lịch tham quan vui vẻ ngay sau đó.
- Chuẩn bị tinh thần. Biết rằng mình có thể xúc động mạnh. Đi cùng người bạn tin tưởng, hoặc chọn tour có hướng dẫn viên được đào tạo.
- Cân nhắc việc dẫn trẻ em. Với những nơi có hình ảnh hay hiện vật nặng nề, hỏi ý kiến trang chính thức và cân nhắc độ tuổi, mức nhạy cảm của trẻ.
Một lưu ý nhỏ: một số tour ghép nhiều điểm trong ngày, ví dụ thăm khu diệt chủng buổi sáng rồi đi chợ đêm, quán bar buổi tối. Nếu được chọn, nên để buổi chiều thong thả, cho bản thân thời gian lắng lại.
Ứng xử tại chỗ
Giữ im lặng hoặc nói rất nhỏ. Nhiều khu tưởng niệm có biển yêu cầu im lặng. Ngay cả ở nơi không có biển, hạ giọng là chuẩn mực chung.
Đi theo lộ trình. Lộ trình được thiết kế để kể câu chuyện theo thứ tự; đi tắt hay đi ngược làm mất ý nghĩa và gây cản trở người khác.
Không chạm vào hiện vật, không bước lên khu được bảo vệ. Ở các khu có hài cốt, tóc, đồ dùng của nạn nhân, việc chạm vào là xúc phạm nghiêm trọng, ngoài vấn đề bảo quản.
Tôn trọng khu cấm chụp ảnh. Nhiều khu tưởng niệm cấm chụp ở những phòng nhạy cảm nhất. Không lén chụp; đó là sự thiếu tôn trọng nạn nhân.
Không ăn uống trong khu tưởng niệm. Uống nước ở khu vực cho phép. Ăn uống trong khu chứng tích là hành vi khiếm nhã.
Lắng nghe người thuyết minh địa phương. Nhiều hướng dẫn viên có người thân là nạn nhân hoặc là người sống sót. Câu chuyện của họ là phần quan trọng nhất của chuyến đi. Không ngắt lời, không tranh luận về chi tiết lịch sử khi họ đang kể.
Mua hàng có trách nhiệm. Nếu khu tưởng niệm có cửa hàng sách và ấn phẩm chính thức, mua ở đó góp phần duy trì việc bảo tồn. Tránh mua đồ lưu niệm mang tính đùa cợt về thảm kịch từ người bán dạo.
Ảnh, mạng xã hội và những bài học đã có
Những tranh cãi lớn về du lịch tưởng niệm thường bắt nguồn từ ảnh. Khu tưởng niệm Auschwitz từng phải công khai nhắc khách đừng tạo dáng giữ thăng bằng trên đường ray dẫn vào trại, nơi hàng triệu người bị đưa tới cái chết. Ở Berlin, những bức ảnh khách nhảy nhót, tạo dáng trên các khối bê tông của Đài tưởng niệm người Do Thái bị sát hại ở châu Âu từng trở thành chủ đề của một dự án nghệ thuật phê phán năm 2017, khiến nhiều người trong ảnh tự gỡ xuống.
Bài học từ những trường hợp này không phải "cấm chụp ảnh", mà là hiểu rằng không gian đó có nghĩa gì với người khác. Một khối bê tông với bạn có thể chỉ là kiến trúc đẹp; với hậu duệ nạn nhân, đó là biểu tượng cho người thân bị giết. Trước khi chụp, tự hỏi ảnh này có ổn không nếu người có ông bà chết ở đây nhìn thấy.
Khi đăng ảnh, chú thích chính xác tên nơi, ghi chú thích có thông tin thay vì cảm thán vô nghĩa. Một bức ảnh khu tưởng niệm kèm vài dòng về điều bạn học được có giá trị hơn nhiều so với ảnh tự sướng kèm biểu tượng cảm xúc.
Khác biệt văn hoá khi tưởng niệm
Mỗi nền văn hoá có cách tưởng nhớ người chết riêng. Khi ở nước khác, quan sát và làm theo mức tối thiểu là an toàn nhất. Bảng dưới là vài nét thường gặp; hãy tra thêm trước khi đến:
| Nơi | Nét thường gặp | Khách nên làm |
|---|---|---|
| Nhật Bản (Hiroshima, Nagasaki) | Hạc giấy gấp làm biểu tượng hoà bình; không khí rất trật tự, im lặng | Đi nhẹ, xếp hàng, có thể mang hạc giấy đến đặt ở nơi quy định |
| Ba Lan, Đức (khu tưởng niệm Holocaust) | Quy định chặt về chụp ảnh và trang phục; nhiều nơi bắt buộc đi theo hướng dẫn viên | Đặt chỗ trước, tuân thủ tuyệt đối khu cấm chụp |
| Mỹ (đài tưởng niệm 11 tháng 9) | Tên nạn nhân khắc trên tường bao quanh hồ nước; người thân thường cài hoa vào tên | Không tì, ngồi lên tấm khắc tên; không lấy hoa người khác cài |
| Campuchia (Tuol Sleng, Choeung Ek) | Nhiều người địa phương có người thân là nạn nhân; không gian thô mộc | Ăn mặc kín đáo, không chạm vào hiện vật, nghe audio hướng dẫn trong im lặng |
| Việt Nam (khu chứng tích, nghĩa trang) | Dâng hoa là cử chỉ tưởng nhớ phổ biến; không gian trang nghiêm | Trang phục kín đáo, nói nhỏ, không tạo dáng vui vẻ |
Khi không chắc một cử chỉ có phù hợp không, hỏi hướng dẫn viên địa phương là cách nhanh và an toàn nhất. Người địa phương thường trân trọng khách hỏi han hơn là khách tự làm theo cách của mình.
Người dẫn đoàn Việt ở nước ngoài
Nhiều đoàn du lịch Việt đi theo lịch dày, ghé khu tưởng niệm như một điểm trong danh sách. Người dẫn đoàn có vai trò lớn trong việc giữ chuẩn mực. Trên xe, trước khi đến, dành vài phút giới thiệu bối cảnh lịch sử và quy định của nơi đó. Nhấn mạnh rằng đây không phải điểm chụp ảnh check-in như những điểm khác trong chương trình.
Đoàn đông người Việt nói chuyện to là hình ảnh mà nhiều hướng dẫn viên quốc tế phản ánh. Đây không phải đặc điểm riêng của người Việt; đoàn đông ở đâu cũng vậy. Nhưng nhận thức được để chủ động nhắc nhau giữ trật tự sẽ giúp hình ảnh đoàn tốt hơn nhiều.
Sau chuyến thăm, người dẫn đoàn nên cho đoàn thời gian tự do ngắn, để ai muốn ngồi lặng một lát thì ngồi, ai muốn trao đổi thì trao đổi. Đừng chuyển ngay sang hoạt động mua sắm hay giải trí; khoảng nghỉ ấy giúp chuyến thăm có ý nghĩa thay vì chỉ là một điểm đã đánh dấu.
Câu hỏi thường gặp
Dark tourism có phải là hành vi thiếu tôn trọng không?
Không nhất thiết. Đến thăm nơi từng có thảm kịch để hiểu và tưởng nhớ là hành vi được nhiều khu tưởng niệm khuyến khích, vì họ muốn bài học lịch sử được truyền lại. Điều làm nên sự thiếu tôn trọng là cách ứng xử tại chỗ: đùa cợt, tạo dáng, gây ồn, bất chấp quy định.
Có nên đưa trẻ em đến các khu tưởng niệm diệt chủng không?
Cần cân nhắc kỹ. Một số khu tưởng niệm lớn có khuyến cáo độ tuổi trên trang chính thức. Những nơi có hài cốt, ảnh nạn nhân, hiện vật về giết chóc có thể gây sang chấn cho trẻ nhỏ. Với trẻ lớn, chuẩn bị trước, đi cùng và trò chuyện sau là điều kiện cần.
Đi tour hay tự đi khi đến các khu tưởng niệm ở nước ngoài?
Nhiều khu tưởng niệm lớn bắt buộc hoặc khuyến khích đi theo hướng dẫn viên vì câu chuyện cần được kể đúng. Tự đi giúp bạn chủ động thời gian nhưng có thể bỏ sót bối cảnh. Thuê audio hướng dẫn chính thức là lựa chọn ở giữa, phù hợp với nhiều người.
Có nên mua đồ lưu niệm ở khu tưởng niệm?
Sách, ấn phẩm chính thức của khu tưởng niệm là lựa chọn tốt, vì tiền thu được thường phục vụ việc bảo tồn và giáo dục. Tránh mua đồ lưu niệm mang tính đùa cợt về thảm kịch, hoặc những thứ được quảng cáo là hiện vật thật từ khu chứng tích.
Khi người hướng dẫn kể một phiên bản lịch sử khác với những gì mình biết thì sao?
Lắng nghe trước, vì mỗi nơi trình bày lịch sử từ trải nghiệm của chính họ. Nếu muốn hỏi, hỏi bằng thái độ tò mò thay vì phản bác. Ghi lại điểm khác biệt và tìm hiểu thêm từ nhiều nguồn sau chuyến đi. Khu tưởng niệm không phải nơi để tranh luận.
Tại sao một số khu tưởng niệm lại thu phí vào cửa?
Việc bảo tồn chứng tích, duy trì bảo tàng, trả lương cho người thuyết minh và nghiên cứu cần kinh phí lớn. Một số nơi miễn phí vào cửa nhưng thu phí hướng dẫn viên, một số thu vé chung. Mức phí và chính sách khác nhau giữa các nơi; tra trang chính thức trước khi đi.