Lời chúc Tết đúng mực là lời hợp với vai của người nghe: với ông bà, cha mẹ là sức khoẻ và niềm vui bên con cháu; với họ hàng là bình an, thuận hoà; với thầy cô là lời tri ân; với cấp trên, đồng nghiệp là một năm làm việc suôn sẻ; với đối tác là sự hợp tác bền lâu. Câu chúc ngắn, nói khi nhìn vào người nghe, có hơn một câu sáo đọc thuộc lòng.
Phép lịch sự ngày Tết không chỉ nằm ở câu chúc mà ở những điều không hỏi: thu nhập, chuyện cưới xin, chuyện con cái, điểm số của trẻ, cân nặng. Những câu hỏi ấy thường xuất phát từ quan tâm nhưng dễ làm người khác khó xử trước đông người.
Phong tục ngày Tết khác nhau giữa các vùng và các gia đình. Phần dưới viết như một khung ứng xử chung, kèm câu mẫu cho từng đối tượng; mỗi nhà giữ nếp riêng của mình.
Bốn nguyên tắc của lời chúc Tết
Người nhỏ chúc người lớn trước. Trong gia đình, con cháu chúc ông bà, cha mẹ trước; ông bà đáp lời và mừng tuổi sau. Ở cơ quan, nhân viên chủ động chúc cấp trên khi gặp, cấp trên đáp lại. Thứ tự này không cứng nhắc, nhưng chủ động trước là cách thể hiện sự kính trọng dễ nhận ra nhất.
Chúc theo vai, không chúc theo mẫu chung. Câu "chúc an khang thịnh vượng, vạn sự như ý" dùng được cho mọi người, nên cũng không chạm tới ai. Chúc ông bà "khoẻ để năm nay về quê thăm các cháu", chúc đồng nghiệp "dự án mới chạy êm như năm cũ" — cụ thể một chút là lời chúc có hồn.
Ngắn và nhìn vào người nghe. Ngày Tết người ta nghe nhiều lời chúc liên tục. Một hai câu, nói chậm, nhìn vào mắt, đáng giá hơn một tràng câu chúc nối nhau mà mắt vẫn nhìn điện thoại.
Đừng gắn lời chúc với lời nhắc nhở. "Chúc cháu năm nay có người yêu nhé, tuổi này rồi" hay "chúc em năm mới bớt béo" là lời nhắc nhở mặc áo lời chúc. Người nghe nhớ phần nhắc nhở, quên phần chúc.
Chúc ông bà, cha mẹ
Lời chúc Tết ông bà, cha mẹ thường diễn ra sáng mùng Một hoặc khi con cháu về đông đủ. Ở nhiều gia đình, con cháu đứng thành hàng theo thứ bậc, người lớn nhất trong hàng con cháu nói thay, rồi từng người hoặc từng gia đình nhỏ chúc thêm. Ở nhà khác thì tự nhiên hơn: ai về thì chúc, không cần xếp hàng. Cả hai cách đều được, miễn đúng nếp nhà mình.
Câu chúc hợp nhất với người cao tuổi xoay quanh sức khoẻ, niềm vui và sự sum vầy: "Năm mới con chúc bố mẹ mạnh khoẻ, ăn ngon ngủ yên, năm nào cũng có các cháu về quây quần." Với ông bà, có thể thêm một chi tiết riêng: "Cháu chúc bà khoẻ để năm nay còn dạy cháu gói bánh như năm ngoái."
Trẻ nhỏ chúc ông bà nên được để nói bằng lời của mình. Nhiều gia đình có nếp dạy trẻ khoanh tay, cúi đầu khi chúc — đó là nét đẹp, nhưng không nên bắt trẻ học thuộc một câu dài rồi chỉnh từng chữ trước mặt họ hàng. Một câu "Cháu chúc ông bà khoẻ, sống lâu với các cháu" do chính trẻ nói ra là đủ.
Khi được mừng tuổi, trẻ đón bằng hai tay và nói lời cảm ơn; người lớn nhắc trẻ không mở phong bao ngay trước mặt người cho. Đó là phép lịch sự chung, không liên quan đến số tiền bên trong.
Chúc họ hàng, hàng xóm khi đi thăm
Đi thăm họ hàng, hàng xóm ngày Tết là dịp gặp nhiều người trong thời gian ngắn. Lời chúc ở đây nên ngắn, ấm, và nhắm vào cả gia đình: "Cháu chúc hai bác năm mới mạnh khoẻ, cả nhà bình an, làm ăn thuận lợi." Thứ tự đi thăm nhà nội, nhà ngoại, thầy cô, bạn bè trong mấy ngày đầu năm mỗi vùng, mỗi nhà có lệ riêng — theo nếp nhà mình là đủ.
Điều làm cuộc thăm trở nên nặng nề thường không phải câu chúc mà là phần trò chuyện sau đó. Những câu hỏi như "lương tháng bao nhiêu", "bao giờ cưới", "bao giờ có cháu", "học lớp mấy rồi, thi được mấy điểm", "sao dạo này gầy thế" là những câu nhiều người trẻ ngại nhất mỗi dịp Tết. Thay vào đó, hỏi về những điều người kia muốn kể: chuyến đi xa gần đây, công việc mới có gì thú vị, cây cảnh trong vườn năm nay ra sao.
Với nhà có người ốm, người già yếu, lời chúc hướng về sức khoẻ và sự hồi phục, nói nhẹ nhàng. Với nhà vừa có tang trong năm, nhiều gia đình không đón khách rộn ràng ngày Tết; nếu ghé thăm, hỏi han nhẹ nhàng thay cho lời chúc vui vẻ, và ngồi không lâu.
Khi đi thăm cùng con nhỏ, nhắc trẻ chào hỏi trước khi vào nhà, không tự ý lục đồ, và cảm ơn khi được mời bánh kẹo. Trẻ học phép lịch sự ngày Tết bằng cách nhìn người lớn làm, nhiều hơn bằng lời dặn.
Chúc thầy cô
Thăm và chúc Tết thầy cô là nếp đẹp lâu đời, vẫn được nhiều thế hệ học trò giữ. Lời chúc thầy cô nên mang ý tri ân, ngắn gọn: "Năm mới em chúc thầy mạnh khoẻ, vui với nghề, và có thêm nhiều lớp học trò ngoan." Nếu là học trò cũ đã ra trường lâu, kể một câu về việc mình đang làm, cho thầy cô biết điều thầy cô dạy đã đi đến đâu — đó là món quà thầy cô thường trân trọng nhất.
Học trò đang học nên đi theo nhóm, hẹn trước với thầy cô, ngồi vừa phải rồi xin phép về. Phụ huynh đi chúc Tết giáo viên của con thì nên giữ ở mức lời chúc và sự hỏi thăm; không dùng dịp này để hỏi về điểm số, xếp loại hay nhờ cậy chuyện học của con. Quà nếu có nên giản dị, đúng tinh thần quà Tết, và cần lưu ý các quy định của nhà trường, cơ quan quản lý về việc nhận quà của giáo viên.
Chúc Tết thầy cô qua tin nhắn cũng được đón nhận, nhất là với học trò ở xa. Một tin nhắn có tên mình, khoá học hoặc lớp, và một câu nhớ về thầy cô cụ thể sẽ khác hẳn một tin nhắn chuyển tiếp hàng loạt.
Chúc cấp trên, đồng nghiệp và đối tác
Ở môi trường công việc, lời chúc Tết vừa là phép lịch sự vừa thể hiện cách mỗi người nhìn mối quan hệ. Bảng dưới gợi ý cách nói theo từng đối tượng.
| Đối tượng | Câu mẫu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cấp trên trực tiếp | "Năm mới em chúc anh sức khoẻ, gia đình bình an, và cả phòng mình một năm làm việc thuận lợi." | Gắn lời chúc với tập thể; tránh lời quá nịnh |
| Ban lãnh đạo trong buổi gặp mặt đầu năm | "Thay mặt anh chị em phòng …, xin kính chúc ban lãnh đạo sức khoẻ, năm mới thành công." | Một người nói thay cả nhóm, ngắn gọn |
| Đồng nghiệp ngang cấp | "Chúc chị năm mới khoẻ, mọi việc nhẹ nhàng, nghỉ Tết đủ để đi làm thấy vui." | Thân mật vừa phải, có thể đùa nhẹ |
| Cấp dưới | "Chúc các em năm mới vui, khoẻ, cảm ơn cả nhóm vì một năm vất vả." | Thêm lời cảm ơn; người cấp trên mừng tuổi đầu năm theo nếp cơ quan |
| Đối tác, khách hàng trong nước | "Kính chúc anh chị và gia đình năm mới an khang, cảm ơn sự đồng hành trong năm qua." | Tin nhắn hoặc thiệp có tên riêng, không gửi hàng loạt vô danh |
| Đối tác nước ngoài | "Wishing you and your family a peaceful and healthy new year. Thank you for a good year of working together." | Giải thích ngắn Tết là gì nếu đối tác chưa quen |
Cột "Lưu ý" quan trọng hơn câu mẫu. Lời chúc Tết ở nơi làm việc tốt nhất khi không gắn với yêu cầu công việc: chúc xong rồi mới nói việc ở một cuộc trao đổi khác, không gộp "chúc mừng năm mới, anh duyệt giúp em hồ sơ".
Phát biểu chúc Tết trong buổi gặp mặt đầu năm ở cơ quan
Nhiều cơ quan, doanh nghiệp có buổi gặp mặt ngày đầu đi làm sau Tết: lãnh đạo chúc Tết toàn thể, có khi mừng tuổi đầu năm cho từng người. Lời phát biểu ở đây khác lời tổng kết cuối năm: không phải lúc giao chỉ tiêu, mà là lúc chào đón mọi người trở lại, hỏi han về kỳ nghỉ và chúc một năm làm việc thuận lợi.
Một bài vừa phải dài hai đến ba phút, gồm: lời chào và chúc mừng năm mới; một câu hỏi thăm về những ngày Tết, nhất là với người về quê xa; một hai câu nhìn lại điều cả tập thể đã cùng làm được năm qua; lời chúc sức khoẻ, bình an cho từng gia đình; và lời mời cùng bắt đầu năm mới. Những định hướng công việc lớn nên để cho cuộc họp riêng trong tuần, không nhồi vào buổi chúc Tết.
Câu mẫu tự đặt: "Chúc mừng năm mới anh chị em. Mong mọi người đã có những ngày Tết đầm ấm bên gia đình, ai về quê xa cũng đã lên lại bình an. Năm qua chúng ta đã cùng nhau đi qua nhiều việc khó; năm nay, chúc mỗi người khoẻ mạnh, gia đình thuận hoà, và mỗi ngày đến cơ quan đều thấy nhẹ nhõm."
Nếu nhân viên đại diện chúc lại lãnh đạo, lời đáp ngắn, một người nói thay tập thể. Không nên để từng phòng lần lượt lên chúc làm buổi gặp kéo dài cả buổi sáng ngày đầu năm.
Chúc Tết qua tin nhắn và mạng xã hội
Tin nhắn chúc Tết đã thành thói quen, nhất là với người ở xa. Vài điều giúp tin nhắn không thành thư rác ngày Tết:
- Gọi tên người nhận ở đầu tin nhắn; tin không có tên đọc như gửi cho cả danh bạ.
- Một câu riêng về người đó hoặc về một kỷ niệm trong năm qua đáng giá hơn một bài thơ dài chép sẵn.
- Với người lớn tuổi, gọi điện vài phút thường được quý hơn tin nhắn, kể cả tin nhắn có hình ảnh đẹp.
- Tránh gửi hình ảnh, video nặng vào nhóm đông người; nhiều người dùng điện thoại cũ hoặc gói dữ liệu ít.
- Không gửi lời chúc kèm quảng cáo sản phẩm, dịch vụ cho người quen, trừ khi đó là thư của doanh nghiệp gửi khách hàng và người nhận đã đồng ý nhận.
- Trả lời tin nhắn chúc Tết của người khác, dù chỉ một câu ngắn; im lặng với lời chúc dễ bị hiểu là thờ ơ.
Thời điểm gửi cũng nên cân nhắc: tin nhắn lúc nửa đêm giao thừa có thể làm chuông điện thoại của người đã ngủ reo lên. Với người lớn tuổi và đối tác, sáng mùng Một hoặc mùng Hai là thời điểm dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chúc Tết cấp trên bằng tin nhắn hay nên đến nhà?
Tuỳ văn hoá từng cơ quan và mức độ thân thiết. Nhiều nơi hiện nay chuộng chúc trực tiếp trong buổi gặp mặt đầu năm ở cơ quan, không đến nhà riêng. Nếu không chắc, tin nhắn lịch sự có tên và một lời chúc gia đình là đủ, rồi chúc trực tiếp khi gặp lại ở cơ quan.
Được người lớn hỏi chuyện riêng khó trả lời ngày Tết thì đáp thế nào?
Một câu trả lời ngắn, nhẹ nhàng và chuyển chủ đề thường hiệu quả, ví dụ "dạ, cháu đang lo công việc trước bác ạ, năm nay cháu được chuyển sang nhóm mới". Không cần giải thích dài hay tỏ ra khó chịu. Người lớn thường chỉ hỏi để có chuyện nói, câu chuyện mới sẽ giúp họ đổi hướng.
Trẻ nhỏ có cần nói câu chúc Tết dài không?
Không. Một câu ngắn do trẻ tự nói, kèm cử chỉ lễ phép theo nếp nhà, là đủ và tự nhiên hơn. Bắt trẻ học thuộc rồi chỉnh sửa trước họ hàng có thể làm trẻ sợ những dịp gặp mặt. Không nên so sánh lời chúc của các cháu với nhau.
Có nên chúc Tết đối tác nước ngoài không, khi họ không đón Tết âm lịch?
Có thể, như một lời chia sẻ văn hoá. Lời chúc nên kèm một câu giải thích ngắn rằng đây là dịp năm mới quan trọng nhất của người Việt, và báo luôn lịch nghỉ của doanh nghiệp. Đối tác thường đánh giá cao khi được thông báo trước thời gian nghỉ để sắp xếp công việc.
Mừng tuổi cho con của đồng nghiệp hay cấp trên có cần lưu ý gì?
Đây là nếp văn hoá phổ biến; điều cần lưu ý là giữ ở mức tượng trưng, không biến thành cách gửi quà cho cha mẹ của trẻ. Nếu người lớn là cấp trên hoặc có quan hệ công việc ràng buộc, cân nhắc quy định của cơ quan về quà tặng. Không bình luận về số tiền mừng của người khác.
Lỡ quên chúc Tết một người quan trọng thì sửa thế nào?
Gọi điện hoặc nhắn tin ngay khi nhớ ra, kể cả khi đã qua mấy ngày đầu năm; nhiều nơi vẫn coi cả tháng Giêng là dịp chúc Tết. Không cần xin lỗi dài, chỉ cần lời chúc chân thành và một câu hỏi thăm. Lời chúc muộn nhưng có tâm vẫn tốt hơn im lặng.
