Tham quan bảo tàng chiến tranh: ứng xử trước hiện vật và hình ảnh đau thương

Ở bảo tàng chiến tranh, bạn đi chậm, nói nhỏ, giữ khoảng cách với tủ kính và hiện vật, không chạm vào hiện vật trừ khi có biển cho phép, không tạo dáng vui vẻ trước những bức ảnh về chết chóc, và cho bản thân lẫn người đi cùng quyền dừng lại khi thấy quá nặng nề. Ở khu trưng bày khí tài ngoài trời, không leo lên máy bay, xe tăng, pháo nếu không có chỉ dẫn cho phép.

Những phép tắc này xuất phát từ bản chất của nơi đó: hiện vật ở đây không chỉ là đồ cổ, mà là kỷ vật của những con người cụ thể, nhiều người trong số họ đã chết, và gia đình họ có thể đang đứng cạnh bạn trong phòng trưng bày. Bài viết dành cho người đi một mình, gia đình, đoàn học sinh, và người dẫn khách quốc tế đến các bảo tàng chiến tranh ở Việt Nam và nước ngoài.

Bảo tàng chiến tranh khác bảo tàng thường ở điểm nào

Một bảo tàng mỹ thuật mời bạn chiêm ngưỡng; một bảo tàng khoa học mời bạn khám phá; một bảo tàng chiến tranh mời bạn chứng kiến. Phần lớn nội dung trưng bày ở đây là bằng chứng: ảnh tư liệu chụp tại chiến trường, đồ dùng của người lính, hiện vật từ các vụ thảm sát, thư từ gửi về nhà mà không có hồi âm. Mục đích của chúng là giúp người xem hiểu những gì đã xảy ra để không lặp lại.

Vì vậy cách xem cũng khác. Ở bảo tàng mỹ thuật, bạn có thể đứng bàn luận về bố cục một bức tranh; ở bảo tàng chiến tranh, bình phẩm "ảnh này rùng rợn quá" hoặc "ghê thật" rồi cười với bạn bè là điều khiến người xung quanh khó chịu. Không phải vì cảm xúc của bạn sai, mà vì cách biểu lộ ồn ào không hợp với không gian chứng kiến.

Một khác biệt nữa: khách tham quan bảo tàng chiến tranh rất đa dạng. Bên cạnh bạn có thể là một cựu chiến binh đang tìm hình đồng đội, một người nước ngoài từ quốc gia từng ở phía bên kia chiến tuyến, một gia đình có người thân là nạn nhân chất độc hoá học. Nhận thức được điều đó là nền tảng của mọi phép tắc trong bài này.

Trước khi vào: chọn khu, chọn thời gian, chuẩn bị tinh thần

Bảo tàng chiến tranh thường có nhiều khu trưng bày với mức độ nặng nề khác nhau. Chuẩn bị trước giúp chuyến đi có ý nghĩa thay vì kiệt sức:

• Xem sơ đồ khu trưng bày. Hầu hết bảo tàng có sơ đồ tại quầy vé hoặc lối vào. Xác định khu có ảnh, hiện vật gây sốc để quyết định có vào, có dẫn trẻ vào hay không.
• Dành đủ thời gian. Một bảo tàng lớn cần hai đến ba giờ. Đi vội trong ba mươi phút khiến bạn chỉ lướt qua và dễ có thái độ hời hợt.
• Đi vào giờ vắng. Sáng sớm ngày thường thường yên tĩnh hơn; đoàn học sinh và đoàn du lịch thường đến giữa buổi.
• Đọc trước một chút lịch sử. Biết bối cảnh giúp bạn hiểu hiện vật thay vì chỉ thấy hình ảnh.
• Trang phục gọn, kín đáo. Không có quy định khắt khe như nơi lưu giữ thi hài, nhưng áo in hình súng đạn, khẩu hiệu đùa cợt về chiến tranh là lựa chọn kém tế nhị.
• Ăn trước khi vào. Đồ ăn không được mang vào phòng trưng bày, và nhiều người thấy khó ăn sau khi đi qua những khu nặng nề.

Nếu đi theo đoàn, người phụ trách nên nói rõ lộ trình và điểm hẹn sau, để từng người có thể dừng lâu ở khu mình quan tâm hoặc ra ngoài sớm nếu cần mà không lạc đoàn.

Trong phòng trưng bày: nhịp đi, giọng nói, khoảng cách

Đi theo chiều được dẫn. Nhiều bảo tàng sắp xếp theo dòng thời gian. Đi ngược chiều vừa làm mạch câu chuyện rời rạc, vừa gây va chạm ở hành lang hẹp.

Nói nhỏ, thảo luận ngắn. Muốn trao đổi về một hiện vật, nghiêng người nói nhỏ với người đi cùng. Thảo luận dài để dành ra ngoài hoặc ở khu nghỉ.

Giữ khoảng cách với tủ kính và hiện vật. Không tì tay, không áp mặt lên kính. Dầu và mồ hôi trên da để lại vết; hiện vật đặt hở thì tuyệt đối không chạm trừ khi có chỉ dẫn cho phép.

Không che chắn người khác quá lâu. Khi đọc chú thích dài, đứng chếch sang một bên để người phía sau vẫn nhìn được hiện vật.

Tôn trọng khu vực cấm chụp ảnh. Một số phòng cấm chụp vì lý do bản quyền tư liệu, bảo quản hoặc vì nội dung nhạy cảm. Ở nơi được chụp, tắt đèn flash và âm thanh màn trập.

Không bình luận gây tổn thương. Tránh những câu như "đáng đời", "thua là phải" trước ảnh nạn nhân bất kể phía nào. Bảo tàng là nơi tưởng niệm con người, không phải sân tranh luận.

Khu trưng bày khí tài ngoài trời

Máy bay, xe tăng, pháo, trực thăng đặt ngoài sân là phần thu hút trẻ em và người trẻ nhất. Đây cũng là nơi dễ có ứng xử lệch nhất: trèo lên nòng pháo, ngồi lên cánh máy bay, chụp ảnh giả bộ ngắm bắn vào đám đông. Ngoài việc thiếu tế nhị, leo trèo còn nguy hiểm vì bề mặt kim loại cũ có thể sắc, trơn, và làm hỏng hiện vật đã xuống cấp theo thời gian.

Một số bảo tàng có khu riêng cho phép khách tiếp cận gần hơn, ví dụ bước lên một khoang nhất định, có biển chỉ dẫn và người trông coi. Ở đó cứ làm theo chỉ dẫn. Ở nơi không có chỉ dẫn, mặc định là chỉ đứng ngoài xem.

Về ảnh chụp: đứng cạnh một chiếc xe tăng để chụp lưu niệm không có gì sai. Điều nên tránh là những tư thế biến khí tài thành đạo cụ đùa cợt, nhất là chĩa tay giả súng về phía người khác. Hãy nhớ rằng mỗi chiếc máy bay, mỗi khẩu pháo ở đó đều từng có mặt trong những trận đánh có thương vong thật.

Khi bạn hoặc người đi cùng xúc động mạnh

Phản ứng mạnh ở bảo tàng chiến tranh là chuyện thường gặp: khóc, buồn nôn, choáng váng, run tay, muốn ra ngoài ngay. Đây là phản ứng bình thường của một người có cảm xúc trước bằng chứng về đau khổ của người khác, không phải dấu hiệu "yếu đuối". Cho phép mình rời khỏi phòng, tìm ghế ngồi, uống nước, hít thở chậm. Bạn không có nghĩa vụ phải xem hết.

Nếu người đi cùng phản ứng mạnh, đừng nói "có gì đâu mà khóc" hay "người ta chụp từ lâu rồi". Ở bên cạnh, hỏi họ muốn ra ngoài không, đưa nước, và để họ tự quyết. Với người cao tuổi từng trải qua chiến tranh, ký ức có thể trở lại rất mạnh; quan sát kỹ và sẵn sàng đưa họ ra khu nghỉ.

Ngược lại, nếu bạn thấy một người lạ đang khóc trước một bức ảnh, cách tôn trọng nhất là cho họ không gian. Đừng đứng nhìn, đừng chụp, đừng hỏi han khi họ không mở lời. Nếu họ có vẻ không ổn về sức khoẻ, báo cho nhân viên bảo tàng.

Dẫn khách nước ngoài: giải thích mà không biến thành tranh luận

Nhiều người Việt dẫn đối tác, bạn bè quốc tế đến bảo tàng chiến tranh như một phần chuyến thăm. Đây là việc ý nghĩa, nhưng cần khéo. Khách có thể đến từ một nước từng tham chiến, có thể có người thân từng ở chiến trường, có thể mang trong đầu một câu chuyện lịch sử khác hẳn với những gì được trưng bày.

Vai trò của người dẫn là giải thích bối cảnh, giúp khách đọc hiện vật, trả lời câu hỏi bằng thông tin, không phải thuyết phục hay đòi khách đồng ý. Khi khách đặt câu hỏi gai góc, có thể trả lời: "Bảo tàng này trình bày theo góc nhìn của Việt Nam; nếu bạn muốn, mình có thể giới thiệu thêm tài liệu khác." Câu trả lời như vậy giữ được sự tôn trọng hai chiều.

Hỏi khách trước xem họ muốn xem những khu nào. Một số người chủ động muốn đi hết; một số khác chỉ muốn xem phần lịch sử chung và tránh khu ảnh nạn nhân. Sau chuyến đi, dành chút thời gian ngồi uống nước, để khách có cơ hội chia sẻ cảm nhận nếu muốn. Đừng chuyển ngay sang lịch ăn uống, mua sắm vui vẻ như chưa có gì xảy ra.

Sau chuyến tham quan: nói chuyện lại với nhau

Những gì thấy ở bảo tàng chiến tranh thường còn đọng lại nhiều giờ, có khi nhiều ngày. Với gia đình và đoàn học sinh, một buổi trò chuyện ngắn sau chuyến đi giúp mỗi người sắp xếp lại cảm xúc và rút ra điều mình nhớ. Câu hỏi mở như "Hiện vật nào làm bạn nhớ nhất?", "Có điều gì bạn muốn tìm hiểu thêm?" hiệu quả hơn việc yêu cầu viết bài thu hoạch theo mẫu.

Với người lớn, đôi khi điều đọng lại là câu hỏi khó: vì sao con người làm những điều như vậy với nhau, và làm sao để không lặp lại. Không cần trả lời ngay. Đọc thêm một cuốn hồi ký, một tài liệu lịch sử nghiêm túc, hay nghe người lớn tuổi trong gia đình kể chuyện là cách đi tiếp tự nhiên.

Nếu sau vài ngày bạn hoặc con vẫn khó ngủ, hay nghĩ mãi về những hình ảnh đã xem, đó là dấu hiệu nên nói chuyện với người thân, và khi cần thì tìm đến người làm chuyên môn tâm lý.

Bảng nên – tránh khi tham quan bảo tàng chiến tranh

Tóm gọn những điều quan trọng nhất trong một bảng để xem lại trên điện thoại:

Nếu chỉ nhớ một điều: bảo tàng chiến tranh là nơi những người đã chết được nhớ tới. Mọi hành vi của bạn ở đó đều nên đi qua câu hỏi "nếu gia đình họ đứng cạnh, mình có làm thế không".

Câu hỏi thường gặp

Có nên đưa trẻ dưới mười tuổi vào bảo tàng chiến tranh không?

Có thể, nhưng nên chọn khu. Phần lịch sử chung, hiện vật đời thường của người lính, khu khí tài thường phù hợp. Các phòng có ảnh nạn nhân, thương tật, thảm sát có thể quá sức với trẻ nhỏ. Xem sơ đồ trước và quyết định theo hiểu biết của bạn về con mình.

Chụp ảnh trong bảo tàng chiến tranh có bị cấm không?

Tuỳ bảo tàng và tuỳ khu. Nhiều nơi cho chụp không đèn flash ở phần lớn khu vực, nhưng cấm ở một số phòng có tư liệu bản quyền hoặc nội dung nhạy cảm. Đọc biển chỉ dẫn ở mỗi phòng, và khi được chụp vẫn nên tránh chụp ảnh tự sướng trước tư liệu về cái chết.

Đi bảo tàng chiến tranh có cần mặc đồ tối màu không?

Không bắt buộc. Trang phục gọn gàng, kín đáo là đủ. Nên tránh áo in hình, khẩu hiệu có nội dung đùa cợt về chiến tranh hay bạo lực, vì những hình in như vậy dễ gây khó chịu cho người xung quanh, nhất là cựu chiến binh và gia đình nạn nhân.

Người nước ngoài đến bảo tàng chiến tranh ở Việt Nam thường phản ứng thế nào?

Phản ứng rất khác nhau. Nhiều du khách xúc động, một số im lặng lâu, một số đặt câu hỏi về cách trình bày. Người dẫn nên chuẩn bị tinh thần cho mọi kiểu phản ứng, tôn trọng cảm nhận của khách, cung cấp bối cảnh và tránh biến chuyến thăm thành cuộc tranh luận chính trị.

Có nên ghi sổ cảm tưởng ở bảo tàng không?

Nếu bảo tàng có sổ cảm tưởng, viết vài dòng chân thành là cách tốt để khép lại chuyến tham quan. Viết bằng ngôn ngữ của bạn, nội dung hướng về người đã khuất và về hoà bình. Tránh viết khẩu hiệu, tên tài khoản mạng xã hội hay lời lẽ công kích.

Có thể đóng góp hiện vật gia đình cho bảo tàng không?

Nhiều bảo tàng tiếp nhận hiện vật, thư từ, ảnh từ gia đình. Liên hệ bộ phận sưu tầm của bảo tàng, mang theo thông tin về nguồn gốc hiện vật. Bảo tàng sẽ thẩm định và hướng dẫn thủ tục. Không để lại hiện vật tuỳ tiện ở khu trưng bày.