Tại khu di tích lịch sử, những việc bạn không nên làm gồm: khắc, viết, vẽ lên tường, cột, bia; leo trèo lên tường thành, mái, tượng; chạm tay vào hiện vật, bề mặt chạm khắc, tranh tường; nhặt gạch, đá, mảnh gốm làm kỷ niệm; xả rác; đi vào khu vực có rào chắn; và tạo dáng chụp ảnh phản cảm ở những di tích gắn với chết chóc như nhà tù, trận địa. Phần lớn những việc này bị cấm theo pháp luật về di sản văn hoá và nội quy từng khu di tích.
Điều người tham quan ít biết là cơ chế hư hại: mỗi việc nhỏ của một người nhân với hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm tạo ra tổn thất không thể phục hồi. Bài viết giải thích vì sao từng hành vi gây hại, ứng xử riêng ở các di tích chiến tranh, cách dẫn đoàn và nên làm gì khi thấy người khác vi phạm. Luật và nội quy có thể được cập nhật; bạn nên đọc nội quy tại chỗ và văn bản hiện hành.
Di tích hư hỏng nhiều nhất vì những việc nhỏ
Khi nghĩ đến hư hại di tích, người ta thường nghĩ đến thiên tai, chiến tranh, phá dỡ. Nhưng với những di tích đang mở cửa đón khách, tác nhân bào mòn đều đặn nhất lại chính là khách tham quan. Mỗi bàn tay chạm vào một bức phù điêu để lại một lớp dầu và muối mồ hôi mỏng; lớp này hút bụi, đổi màu, và về lâu dài làm mòn bề mặt. Một người chạm không sao, nhưng sau vài chục năm, những chỗ được chạm nhiều nhất trên các công trình đá nổi tiếng thế giới đều bóng lên hoặc mòn hẳn so với xung quanh.
Leo trèo cũng vậy. Một bức tường gạch cổ chịu được trọng lượng của chính nó trong hàng trăm năm, nhưng lớp vữa cũ không được thiết kế để chịu lực giẫm đạp. Các mảng gạch lở ở chân tường thành nhiều nơi bắt đầu từ những chỗ khách hay trèo lên chụp ảnh.
Còn khắc tên thì tổn thất không cần giải thích: một vết khắc là vĩnh viễn, và việc xoá nó đi thường đồng nghĩa với việc mài mất một lớp nguyên gốc. Cái giá của những dòng chữ "đã đến đây" mà mỗi khách tự cho là vô hại chính là sự xuống cấp không thể đảo ngược của nơi mà chính họ đã đi xa đến để chiêm ngưỡng.
Có một hiểu lầm ngược chiều cần nói rõ: đèn flash máy ảnh thường bị coi là thủ phạm làm phai màu hiện vật, nhưng các thử nghiệm của giới bảo tồn cho thấy ánh flash ngắn ngủi gây tác động rất nhỏ so với ánh sáng thường trực trong phòng trưng bày. Nhiều nơi vẫn cấm flash vì lý do khác: làm phiền người xem, gây chói ở tủ kính, bảo vệ quyền hình ảnh. Lý do khác, nhưng quy định vẫn là quy định, và bạn vẫn nên tắt flash khi được yêu cầu.
Hành vi và hậu quả: vì sao bị cấm
Bảng dưới liệt kê các hành vi phổ biến nhất bị nội quy di tích cấm, kèm cơ chế gây hại để bạn hiểu lý do thay vì chỉ thấy lệnh cấm:
| Hành vi | Gây hại thế nào | Thay bằng |
|---|---|---|
| Khắc, viết, vẽ lên bề mặt | Tổn thương vĩnh viễn, xoá đi thì mất thêm lớp gốc | Ghi sổ lưu niệm nếu có |
| Chạm tay vào chạm khắc, tượng, tranh tường | Dầu và muối trên da làm đổi màu, mài mòn dần | Nhìn gần, chụp ảnh không flash |
| Leo trèo tường, mái, tượng | Lở vữa, nứt gạch, gãy chi tiết; nguy hiểm cho chính bạn | Chụp ảnh từ dưới, từ xa |
| Nhặt gạch, đá, mảnh gốm | Mất hiện vật, xáo trộn lớp khảo cổ | Mua đồ lưu niệm hợp pháp |
| Vượt rào chắn, vào khu cấm | Giẫm lên nền cổ, hư hại khu đang tu bổ | Hỏi nhân viên khu nào được vào |
| Bật loa, mở nhạc, dùng loa cầm tay to | Phá không khí, làm phiền khách khác và cư dân quanh di tích | Dùng tai nghe, hướng dẫn viên dùng bộ đàm thu phát nhỏ |
| Xả rác, bỏ vỏ chai, đầu lọc thuốc | Mất mỹ quan, nguy cơ cháy ở công trình gỗ | Mang rác theo ra ngoài |
| Dán, gắn, buộc đồ lên công trình | Keo và dây để lại vết, làm gãy chi tiết mảnh | Không gắn gì lên di tích |
Pháp luật Việt Nam về di sản văn hoá cấm các hành vi làm hư hại, chiếm đoạt di tích và hiện vật; mức xử phạt cụ thể quy định ở văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi. Điều quan trọng với khách tham quan không phải là con số phạt mà là hiểu rằng tổn thất do mình gây ra không lấy lại được.
Di tích chiến tranh: nhà tù, địa đạo, trận địa
Những di tích gắn với chiến tranh như nhà tù, địa đạo, trận địa, căn cứ cách mạng có thêm một lớp ý nghĩa: chúng là nơi con người đã chịu đựng, bị giam cầm, bị tra tấn hoặc đã chết. Phép ứng xử ở đây vì vậy gần với ứng xử tại nghĩa trang hơn là ứng xử ở một công trình kiến trúc cổ.
Ở nhà tù, đặc biệt là những khu phòng giam có mô hình người tù, nên tránh tạo dáng đùa cợt như giả làm tù nhân bị cùm, giả làm cai ngục, hay chụp ảnh nhăn mặt với mô hình. Ở địa đạo, khi được trải nghiệm bò qua một đoạn hầm, làm theo hướng dẫn an toàn và nhớ rằng những gì bạn cảm nhận trong vài phút là đời sống hằng ngày của người đã sống ở đó nhiều năm. Với người sợ không gian hẹp, có bệnh tim mạch hay hô hấp, đừng cố; quan sát từ miệng hầm là đủ.
Ở trận địa, đồi, cao điểm từng có giao tranh, đất có thể vẫn còn vật liệu nổ chưa được rà phá hết, nhất là ở những khu chưa mở thành điểm tham quan chính thức. Đi đúng lối mòn, không đào bới, không nhặt kim loại lạ; thấy vật nghi là bom mìn thì không chạm, đánh dấu vị trí và báo ngay chính quyền hoặc ban quản lý.
Di tích có người ở và di tích trong khu dân cư
Nhiều di tích ở Việt Nam không nằm trong khuôn viên khép kín mà ở giữa phố cổ, làng cổ, nơi người dân vẫn sinh sống: những ngôi nhà cổ trăm năm, những khu phố còn giữ kiến trúc xưa. Ở đây bạn vừa là khách tham quan di tích vừa là khách của một cộng đồng.
Một số nhà cổ mở cửa đón khách tham quan có vé, nhưng gia chủ vẫn sống ở phần sau. Đừng đi vào khu vực sinh hoạt riêng, đừng mở cửa phòng, đừng chụp ảnh người trong nhà khi họ đang ăn cơm hay nghỉ ngơi. Với những nhà không mở cửa, đứng ngoài chụp mặt tiền là được, không chen vào sân nhà người ta.
Âm thanh cũng là vấn đề. Đoàn đông nói chuyện, cười to giữa phố cổ vào buổi tối có thể làm phiền cư dân. Nhiều nơi có quy định về giờ giấc, về loa cầm tay của hướng dẫn viên; ngay cả khi không có quy định, giữ giọng vừa phải là phép lịch sự tối thiểu với người sống ở đó.
Kỷ niệm mang về: thứ nên và không nên
Không nhặt bất cứ thứ gì từ di tích. Một viên gạch vỡ, một mảnh gốm trên mặt đất có thể là phần của một lớp khảo cổ chưa được nghiên cứu. Khi bị nhặt đi, thông tin về vị trí và ngữ cảnh của nó mất theo, dù chính hiện vật chẳng có giá trị thương mại.
Cẩn thận với "đồ cổ" bán trôi nổi quanh di tích. Một số người bán quảng cáo đồ đào được từ khu di tích. Nếu là thật, giao dịch đó có thể vi phạm pháp luật về di sản; nếu là giả, bạn mất tiền. Cả hai trường hợp đều không nên mua.
Mua đồ lưu niệm có nguồn gốc rõ ràng. Sản phẩm thủ công của làng nghề, ấn phẩm do ban quản lý di tích phát hành, bản sao hiện vật chính thức là lựa chọn vừa có ý nghĩa vừa đóng góp cho địa phương.
Kỷ niệm tốt nhất là ảnh chụp đẹp và hiểu biết. Một bức ảnh chụp kỹ, kèm vài dòng ghi lại điều bạn học được từ người thuyết minh, giữ được lâu hơn bất kỳ món đồ nào.
Dẫn đoàn tham quan di tích: phổ biến quy định trước khi xuống xe
Người phụ trách đoàn học sinh, đoàn cơ quan hay đoàn du lịch có thể ngăn phần lớn vi phạm bằng năm phút dặn dò trên xe:
- Giới thiệu ngắn di tích là gì, vì sao quan trọng. Người hiểu giá trị sẽ tự giữ gìn hơn người chỉ nghe lệnh cấm.
- Nêu ba đến năm điều cấm chính của nơi đó, kèm lý do bằng một câu.
- Chỉ định điểm hẹn, giờ hẹn, người liên lạc nếu lạc đoàn.
- Nhắc về rác: mỗi người tự mang rác theo hoặc bỏ đúng thùng.
- Với đoàn học sinh, phân nhóm nhỏ có người lớn kèm, tránh để cả đoàn tràn ra cùng lúc.
- Nhắc về chụp ảnh: ở đâu được chụp, ở đâu không, không tạo dáng phản cảm.
Năm phút này tiết kiệm cho bạn rất nhiều lần nhắc nhở trong lúc tham quan, và tránh cho đoàn tình huống bị nhân viên bảo vệ nhắc trước mặt khách khác.
Khi thấy người khác vi phạm
Gặp người đang khắc tên lên tường hay leo lên tượng, nhiều người phân vân: nhắc thì sợ va chạm, không nhắc thì áy náy. Cách an toàn và hiệu quả nhất thường là báo cho nhân viên, bảo vệ của khu di tích. Họ có thẩm quyền và kinh nghiệm xử lý.
Nếu muốn nhắc trực tiếp, chọn lời nhẹ nhàng, không buộc tội: "Anh ơi, chỗ này cấm leo vì tường cổ dễ lở đấy." Câu nhắc nêu lý do giúp người kia có lối lùi, không bị mất mặt. Tránh quay video người vi phạm rồi đăng lên mạng để bêu riếu; việc đó dễ dẫn đến công kích cá nhân quá mức, trong khi điều cần là ngăn hành vi và để cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Với trẻ em vi phạm, như một em nhỏ đang vẽ lên tường trong lúc bố mẹ không để ý, hãy nói với người lớn đi cùng thay vì quát trẻ. Với đoàn đông đang vượt rào, báo nhân viên là đủ; một người lạ can thiệp với cả nhóm dễ thành căng thẳng không cần thiết.
Cuối cùng, chính cách bạn cư xử là lời nhắc thầm lặng hiệu quả nhất. Khách xung quanh nhìn thấy bạn dừng lại trước rào chắn, mang rác theo, chụp ảnh không flash, nhiều người sẽ tự điều chỉnh mà không cần ai nói.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh ở khu di tích có cần xin phép không?
Chụp ảnh cá nhân ở phần lớn di tích mở cửa tham quan không cần xin phép riêng, trừ những khu có biển cấm. Chụp ảnh thương mại, quay phim, chụp ảnh cưới, bay thiết bị ghi hình thường phải đăng ký với ban quản lý. Nội quy từng nơi khác nhau, đọc kỹ ở cổng.
Có được chạm tay vào tường thành, cột gỗ ở di tích không?
Mặc định là không, trừ khi có chỉ dẫn cho phép. Dầu và mồ hôi trên da tích tụ qua hàng vạn lượt chạm làm đổi màu và mài mòn bề mặt. Một số khu có hiện vật bản sao dành riêng để khách sờ thử; ở đó cứ thoải mái chạm.
Mang trẻ nhỏ tham quan di tích cần lưu ý gì?
Giữ trẻ trong tầm tay, nhất là ở tường thành, bậc đá cao, gần mặt nước. Giải thích cho trẻ vì sao không leo trèo, không vẽ lên tường. Cho trẻ một việc cụ thể như tìm những chi tiết chạm khắc hình con vật để trẻ tập trung quan sát thay vì chạy nhảy.
Thấy hiện vật bị hư hỏng ở di tích thì báo ai?
Báo cho nhân viên hoặc ban quản lý di tích tại chỗ, nêu vị trí và tình trạng, có thể kèm ảnh. Với di tích không có ban quản lý thường trực, có thể báo chính quyền địa phương cấp xã hoặc cơ quan văn hoá cấp tỉnh. Không tự sửa chữa, gắn lại hay dọn dẹp hiện vật.
Khắc tên lên di tích có bị xử phạt không?
Có. Pháp luật về di sản văn hoá cấm hành vi làm hư hại di tích, và các văn bản xử phạt hành chính quy định mức phạt cùng yêu cầu khắc phục hậu quả. Mức phạt cụ thể có thể thay đổi theo thời kỳ; điều chắc chắn là đây không phải hành vi vô hại.
Đi giày cao gót vào di tích có bị cấm không?
Thường không có quy định cấm chung, nhưng một số công trình có sàn gỗ cổ, nền gạch mỏng yêu cầu khách bỏ giày hoặc đi giày đế mềm. Giày gót nhọn tạo áp lực rất lớn trên một điểm nhỏ, có thể làm lõm sàn gỗ. Chọn giày đế bằng là an toàn nhất cho cả bạn và di tích.