Trong tiệc trang trọng, việc nâng ly theo một trình tự rõ: chủ tiệc nâng ly đầu tiên, thường sau lời chào mừng hoặc khi món chính được dọn ra; khách đáp lại sau đó. Khi cụng ly với người lớn tuổi hay cấp trên, nhiều người Việt và Á Đông hạ miệng ly của mình thấp hơn ly đối phương một chút. Bạn hoàn toàn có thể nâng ly bằng nước hay nước ngọt; không ai được ép bạn uống rượu.
Bài này nói về cử chỉ mời rượu, nâng ly và cụng ly: ai làm trước, làm thế nào, khi nào không nên cụng, và cách từ chối giữ được không khí. Phần lời nâng ly nên nói gì, nói bao lâu thuộc về kỹ năng phát biểu, được bàn riêng. Uống rượu bia, nếu có, nên ở mức chừng mực; và đã uống thì không lái xe, không có ngoại lệ.
Trình tự nâng ly trong một bữa tiệc chiêu đãi
Ở tiệc có chủ tiệc rõ ràng, như tiệc công ty, tiệc chiêu đãi đối tác, tiệc mừng thọ, trình tự phổ biến như sau. Tiệc thân mật có thể lược bớt.
- Chủ tiệc mở đầu. Khi khách đã ổn định chỗ và đồ uống đã rót, chủ tiệc đứng lên (hoặc ngồi, nếu tiệc nhỏ) nói lời chào mừng ngắn và mời cả bàn nâng ly. Khách không nên nâng ly chúc riêng trước khi chủ tiệc mở lời.
- Khách danh dự đáp lời. Ở tiệc chiêu đãi chính thức, khách quan trọng nhất thường đáp lại bằng một lời cảm ơn và nâng ly chúc chủ tiệc, sau lời mời đầu tiên một lúc.
- Mời theo bàn hoặc theo người. Sau phần chính thức, người ta có thể đi mời các bàn hoặc mời riêng từng người. Người nhỏ tuổi, cấp dưới thường chủ động đến mời người lớn, cấp trên.
- Nâng ly khi có sự kiện trong tiệc. Lúc cô dâu chú rể cắt bánh, lúc công bố một tin vui, người dẫn chương trình sẽ mời cả hội trường nâng ly; mọi người đứng lên nếu được mời.
- Kết thúc. Không có lời nâng ly chính thức để kết thúc, nhưng người về sớm nên nâng ly chào chủ tiệc trước khi ra về, hoặc đến bắt tay cảm ơn.
Ở tiệc phương Tây trang trọng, có một quy ước được nhiều sách nghi thức nhắc tới: người được chúc mừng không uống trong lời nâng ly dành cho chính mình, vì như vậy giống tự uống mừng mình. Họ chỉ mỉm cười, cảm ơn, rồi có thể nâng ly đáp lời sau. Ở Việt Nam, quy ước này ít phổ biến; người được chúc cùng uống là chuyện bình thường.
Cụng ly: cử chỉ nhỏ nhưng được để ý
Nhìn vào mắt người cùng cụng. Ở nhiều nước châu Âu, cụng ly mà không nhìn người đối diện bị coi là thiếu thành ý. Ánh nhìn ngắn kèm nụ cười là đủ, không cần kéo dài.
Hạ thấp miệng ly khi cụng với người lớn. Trong văn hoá Việt, Hàn, Trung, người nhỏ tuổi hoặc cấp dưới thường để miệng ly mình thấp hơn ly người lớn khi chạm. Đây là cử chỉ tôn trọng được hiểu ngay, không cần lời nói.
Chạm nhẹ, ở phần thân ly. Ly pha lê mỏng có thể nứt nếu chạm miệng vào miệng mạnh. Chạm thân ly vào thân ly, nhẹ nhàng. Ở bàn đông, không cần với tay qua cả bàn để cụng với từng người; nâng ly hướng về phía họ và gật đầu là đủ.
Dùng tay phải, tay trái đỡ khi cần. Khi mời người lớn tuổi, nhiều người Việt cầm ly bằng tay phải và tay trái khẽ đỡ đáy ly hoặc cổ tay phải, thể hiện sự trân trọng. Với đối tác Hàn Quốc, cử chỉ này càng được để ý.
Khi nào không cụng ly. Ở tiệc kiểu Âu rất trang trọng, như dạ tiệc ngoại giao, khách thường chỉ nâng ly lên ngang tầm mắt khi có lời chúc chung, không cụng. Ở bàn đông có ly pha lê mỏng, nâng ly thay vì cụng cũng an toàn hơn. Cứ theo chủ tiệc.
Mời rượu riêng: đi mời bàn, mời từng người
Ở tiệc cưới, tiệc tất niên Việt Nam, việc đi mời từng bàn là một phần quen thuộc: cô dâu chú rể và gia đình đi chào khách, cấp dưới đến mời lãnh đạo, khách quen đi chào nhau. Mục đích của việc này là chào hỏi và cảm ơn, không phải thi uống. Một lời chào ngắn, cảm ơn khách đã đến, nâng ly và nhấp một ngụm là đủ cho mỗi bàn.
Khi đến mời bàn khác, đứng ở vị trí mọi người nhìn thấy, chờ bàn đó đang không ăn món nóng hoặc không đang nghe phát biểu. Nói một câu gọn: “Cháu xin phép mời các cô chú một ly, cảm ơn các cô chú đã đến chung vui.” Không ép cả bàn phải uống cạn cùng mình; ai nâng ly bằng nước cũng là đáp lễ đầy đủ.
Khi được mời, đứng lên nếu người mời đang đứng và lớn tuổi hơn hoặc ngang hàng, đáp lại bằng một lời cảm ơn ngắn. Uống bao nhiêu là quyền của bạn. Câu “trăm phần trăm” là lời mời, không phải mệnh lệnh; nhấp môi rồi đặt ly xuống không làm ai mất mặt nếu bạn làm điều đó với nụ cười và ánh mắt cảm ơn.
Cách từ chối uống rượu mà vẫn giữ được không khí
Từ chối càng sớm, càng rõ, càng nhẹ nhàng thì càng ít bị nài. Dưới đây là một số tình huống và câu mẫu tự đặt, bạn điều chỉnh theo cách nói của mình.
| Tình huống | Câu mẫu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạn lái xe | “Hôm nay em lái xe nên xin phép dùng nước, em kính anh một ly nước ạ.” | Lý do ai cũng chấp nhận; nói ngay từ đầu bữa |
| Bạn không uống rượu | “Em không uống được rượu, em xin phép nâng ly bằng nước ngọt.” | Không cần giải thích thêm về sức khoẻ |
| Bạn đã uống đủ | “Em xin phép dừng ở đây để còn tỉnh táo trò chuyện với anh chị.” | Úp tay lên miệng ly khi người khác định rót |
| Bị nài nhiều lần | “Em cảm ơn anh, em uống nước thôi ạ.” (nhắc lại, giọng không đổi) | Lặp lại bình tĩnh, không tranh luận |
| Bạn là chủ tiệc nhưng không uống | “Mời cả nhà, phần rượu em xin phép anh Hải đại diện gia đình.” | Nhờ người khác thay mặt mời, bạn nâng ly nước |
Đặt sẵn một ly nước hay nước ngọt trước mặt từ đầu giúp bạn luôn có thứ để nâng ly. Khi người phục vụ đến rót, đặt nhẹ ngón tay lên miệng ly là tín hiệu rõ ràng. Trong bữa tiệc với cấp trên hay đối tác, một người kiên định từ chối một cách lịch sự thường được nể trọng hơn là người uống cố rồi không còn tỉnh táo.
Không ép rượu: phép lịch sự và cả quy định pháp luật
Ép người khác uống, bằng lời khích “không uống là không nể”, bằng việc rót đầy ly khi người ta đã từ chối, hay bằng luật chơi trên bàn, là thói quen mà phép lịch sự hiện đại không chấp nhận. Người chủ tiệc tốt chịu trách nhiệm với khách của mình: để ý người đã uống nhiều, mời họ món ăn, nước lọc, và bảo đảm họ về nhà an toàn.
Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019 của Việt Nam có quy định nghiêm cấm hành vi xúi giục, kích động, lôi kéo, ép buộc người khác uống rượu, bia. Pháp luật hiện hành cũng cấm điều khiển phương tiện giao thông khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Mức xử phạt cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, bạn nên kiểm văn bản hiện hành; nhưng nguyên tắc thì rõ: đã uống, dù một ly, thì không lái xe máy hay ô tô.
Với khách mời, nguyên tắc tương tự áp dụng theo chiều ngược lại: đừng lấy chuyện người khác không uống làm đề tài trêu đùa trên bàn, đừng hỏi gặng lý do. Người không uống có thể vì lái xe, vì sức khoẻ, vì thuốc đang dùng hay đơn giản vì không thích, và họ không nợ ai lời giải thích.
Chủ tiệc chu đáo có thể chuẩn bị trước: gợi ý khách đi xe công nghệ hoặc taxi, bố trí người không uống đưa đón, nhắc nhẹ khi phát biểu mở tiệc. Những sắp xếp nhỏ này không làm bữa tiệc kém vui; chúng cho thấy người tổ chức nghĩ tới khách đến tận lúc khách về tới nhà.
Rượu vang theo món: khách cần biết đến đâu
Ở tiệc kiểu Âu có rượu vang đi kèm món, khách không cần là người sành vang. Có vài điều đủ để bạn tự tin. Khi chai mới được mở, người phục vụ hoặc chuyên viên rượu sẽ rót một ít cho chủ tiệc nếm thử. Bước này chỉ để kiểm rượu có bị hỏng không, không phải để chọn có thích hay không; khách ngồi chờ, không cầm ly lên trước.
Rượu vang thường được rót không quá đầy, khoảng một phần ba ly với vang đỏ, ít hơn với vang trắng, để còn chỗ cho hương. Ly vơi thì người phục vụ rót thêm; bạn không tự rót, và nếu không muốn uống thêm thì đặt nhẹ đầu ngón tay lên miệng ly khi họ đến. Mỗi món mới có thể đi kèm một loại vang mới trong ly riêng; bạn không bắt buộc uống hết ly trước rồi mới dùng ly sau.
Khi chủ tiệc hỏi ý kiến về rượu, một nhận xét ngắn và thật như “vang này dịu, hợp món cá” là đủ. Tránh bình phẩm dài về năm sản xuất, vùng trồng nho hay giá chai, nhất là khi người khác ở bàn không quan tâm. Ở bữa tiệc trang trọng, rượu là phần phụ của cuộc trò chuyện, không phải đề tài chính.
Hiểu lầm phổ biến về mời rượu
“Không uống là không tôn trọng chủ tiệc.” Tôn trọng thể hiện ở lời chúc, ánh mắt, việc bạn có mặt và lắng nghe. Ly nước nâng lên với thái độ thành thật là đáp lễ đầy đủ ở mọi bữa tiệc văn minh.
“Mời rượu phải uống cạn mới là thật lòng.” Uống cạn là tục lệ của một số nhóm, không phải quy tắc nghi thức. Ở tiệc chiêu đãi quốc tế, uống cạn liên tục còn bị coi là mất kiểm soát.
“Cấp dưới phải uống theo lãnh đạo.” Không có quy tắc nào như vậy. Lãnh đạo hiểu chuyện không muốn nhân viên say. Nâng ly đáp lời và nhấp môi là đủ.
“Uống xong nghỉ một lúc là lái xe được.” Cơ thể cần nhiều giờ để đào thải cồn, và cảm giác tỉnh táo không phản ánh nồng độ cồn thật. Quy định hiện hành không có ngưỡng được phép cho người lái xe, nên lựa chọn an toàn duy nhất là không lái.
Câu hỏi thường gặp
Nâng ly bằng nước lọc có bị coi là xui hay bất lịch sự không?
Ở một số nước phương Tây có quan niệm dân gian cũ về việc nâng ly bằng nước, nhưng trong tiệc hiện đại, kể cả tiệc ngoại giao, nâng ly bằng nước hay nước ngọt được chấp nhận rộng rãi. Thái độ và lời chúc mới là thứ người khác nhớ.
Khi chủ tiệc phát biểu và mời nâng ly thì có phải đứng lên không?
Nếu chủ tiệc hoặc người dẫn chương trình mời cả hội trường đứng lên, bạn đứng. Nếu họ nâng ly tại chỗ ngồi, bạn ngồi nâng ly. Người lớn tuổi hoặc người có khó khăn khi đứng có thể ngồi, không ai trách.
Có nên rót rượu cho người khác không?
Ở bàn tiệc Á, rót cho người bên cạnh, nhất là người lớn tuổi, là cử chỉ chu đáo; rót vừa phải, hỏi trước nếu không biết họ có uống tiếp không. Ở tiệc kiểu Âu có người phục vụ, việc rót do họ đảm nhận; khách không tự rót cho người khác.
Khách nước ngoài không quen tục mời từng bàn thì nên giải thích thế nào?
Một câu ngắn là đủ: đây là cách chủ tiệc chào từng bàn và cảm ơn khách, khách chỉ cần nâng ly đáp lại và có thể dùng nước. Giới thiệu trước giúp khách không bị bất ngờ khi cả nhóm người đến bàn.
Người lớn tuổi mời mà mình không uống được thì làm sao cho khéo?
Đứng lên, cầm ly bằng hai tay, cảm ơn và nói rõ lý do ngắn như lái xe hoặc sức khoẻ, rồi nâng ly nước. Người lớn tuổi thường quý sự thẳng thắn lễ phép hơn việc nhận lời rồi để ly nguyên.
Chủ tiệc nên chuẩn bị gì cho khách không uống rượu?
Có sẵn nước lọc, nước ngọt hoặc nước trái cây ở mọi bàn, rót cho khách ngay khi ngồi xuống để ai cũng có ly để nâng. Khi phát biểu mời nâng ly, nói “mời mọi người cùng nâng ly” thay vì “cạn chén”, để không ai thấy bị ép.
