Trên xe ô tô có tài xế riêng, ghế danh dự là ghế sau bên phải — chéo góc với tài xế, ở các nước lái xe bên phải đường như Việt Nam. Ghế sau bên trái là ghế thứ hai, ghế trước cạnh tài xế dành cho thư ký, phiên dịch hoặc người dẫn đường. Ghế giữa hàng sau là chỗ kém thoải mái nhất.
Khi chủ nhà tự lái xe, thứ tự đổi hẳn: khách chính ngồi ghế trước cạnh người lái. Để khách ngồi một mình ở hàng sau lúc đó giống như biến chủ nhà thành tài xế, và khách cũng thấy ngại vì bị “xếp” xa người mời mình.
Hai quy ước này có lý do thực tế, và chính vì có lý do nên chúng thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi: xe bảy chỗ, xe đón đoàn, khách lớn tuổi, khách nước ngoài. Phần dưới đi qua từng trường hợp và các cử chỉ đi kèm: mở cửa, lên xe, xuống xe.
Vì sao ghế sau bên phải là ghế danh dự
Có ba lý do, cái nào cũng thực dụng. Thứ nhất, an toàn và thuận tiện khi lên xuống: ở nước lái xe bên phải, xe dừng sát lề phải, nên cửa sau bên phải mở ra vỉa hè, khách bước xuống mà không phải ra phía dòng xe. Thứ hai, tầm nhìn và khoảng để chân: ngồi chéo tài xế, khách nhìn được phía trước qua khe giữa hai ghế, và ghế phụ phía trước có thể kéo lên để rộng chỗ. Thứ ba, sự riêng tư: hàng sau tách khỏi người lái, khách có thể đọc tài liệu, nghỉ ngơi hoặc trao đổi riêng.
Ở các nước lái xe bên trái như Nhật Bản, Anh, Thái Lan, logic lề đường đảo lại; nhiều tài liệu nghi thức ở Nhật coi ghế ngay sau lưng tài xế là ghế trên trong taxi và xe có tài xế. Vì thế khi đón khách ở nước ngoài, hay đón khách đến từ các nước đó, đừng ngạc nhiên nếu khách có thói quen khác. Nguyên tắc chung vẫn là: ghế danh dự là ghế an toàn, dễ lên xuống, yên tĩnh nhất.
Ghế trước cạnh tài xế, trong xe có tài xế, được coi là ghế “làm việc”: người ngồi đó lo chỉ đường, giữ liên lạc, xuống trước mở cửa. Đặt khách chính vào ghế này khi có tài xế riêng là đặt sai vai, dù ghế phía trước rộng và thoáng hơn.
Thứ tự ghế trong các loại xe
Số 1 là ghế danh dự, các số tiếp theo theo thứ bậc giảm dần. Hướng trái – phải tính theo người ngồi trong xe nhìn về phía trước.
| Loại xe và người lái | Ghế 1 | Ghế 2 | Ghế 3 | Ghế 4 |
|---|---|---|---|---|
| Xe bốn – năm chỗ, có tài xế | Sau, bên phải | Sau, bên trái | Trước, cạnh tài xế | Sau, ở giữa |
| Xe bốn – năm chỗ, chủ nhà tự lái | Trước, cạnh người lái | Sau, bên phải | Sau, bên trái | Sau, ở giữa |
| Xe bảy chỗ, có tài xế | Hàng giữa, bên phải | Hàng giữa, bên trái | Trước, cạnh tài xế | Hàng cuối |
| Xe khách đón đoàn | Hàng đầu, bên phải sau cửa lên | Hàng đầu, bên trái | Các hàng tiếp theo | Ghế cạnh tài xế dành cho hướng dẫn, phiên dịch |
Với xe bảy chỗ, hàng cuối chật và khó ra vào, chỉ dành cho người trẻ khoẻ trong đoàn chủ nhà. Với xe khách, ghế hàng đầu phía cửa lên xuống thường được ưu tiên vì dễ lên xuống, nhưng một số khách lớn tuổi lại thích ngồi sâu hơn để tránh nắng và gió — hỏi khách là cách chắc nhất.
Mở cửa và mời khách lên xe
Trình tự dưới đây dành cho người tiễn hoặc người đi cùng, khi xe có tài xế đã dừng đúng chỗ.
- Xe dừng sát lề, cửa sau bên phải đối diện chỗ khách đứng. Người phụ trách nên báo trước cho tài xế điểm dừng chính xác.
- Người đi cùng hoặc người tiễn bước lên mở cửa, đứng ở phía sau cánh cửa, tay giữ mép cửa, không đứng chắn lối khách bước vào.
- Đưa tay kia che phía trên mép khung cửa khi khách cúi vào, nhất là với khách cao tuổi hoặc khách cao, để tránh khách va đầu.
- Chờ khách ngồi yên, thu chân vào hẳn rồi mới đóng cửa, đóng vừa lực, không sập mạnh.
- Người đi cùng lên xe sau, bằng cửa bên kia hoặc ghế trước, không bắt khách phải nhích vào trong để mình ngồi.
- Khi xe lăn bánh, người tiễn đứng lại, cúi chào hoặc vẫy tay nhẹ cho đến khi xe đi khuất hoặc rẽ.
Nếu khách là người tự mở cửa theo thói quen, đừng giành giật; chỉ cần đứng gần, nói “Mời anh”, và đỡ cửa nếu gió mạnh. Một số khách nước ngoài, nhất là ở môi trường công việc phương Tây hiện đại, không quen được mở cửa và có thể thấy ngại nếu được phục vụ quá kỹ.
Khi chủ nhà tự lái: những điều khách hay thắc mắc
Khách chính ngồi ghế trước, cạnh người lái. Đây là cách bày tỏ sự ngang hàng và thân tình: người lái là người mời, không phải tài xế. Nếu khách chính đi cùng vợ hoặc chồng, cặp đôi có thể ngồi cùng ở hàng sau; khi đó người bạn đời của chủ nhà, nếu đi cùng, ngồi ghế trước.
Khi chỉ có một khách, đừng để khách ngồi sau. Khách ngồi một mình ở hàng sau khi chủ nhà lái tạo cảm giác như đi taxi. Người lái mở cửa trước bên phải, mời: “Anh ngồi trên này cho tiện nói chuyện.”
Nếu có nhiều khách. Khách chính ngồi trước, những khách còn lại ngồi hàng sau theo thứ tự phải – trái – giữa. Người nhà của chủ nhà, nếu đi cùng, nhường các ghế tốt cho khách.
Khi khách chính xuống giữa đường. Người khách kế tiếp có thể chuyển lên ghế trước để người lái không phải chạy một mình phía trên. Lời mời nhẹ nhàng: “Anh lên trên này ngồi cho rộng.”
Thứ tự xuống xe và đến nơi
Khi xe đến nơi, người ngồi ghế trước cạnh tài xế (thư ký, người dẫn đường) xuống trước, vòng ra mở cửa cho khách chính. Khách chính xuống tiếp theo, rồi đến những người khác. Nếu điểm đến có người ra đón, người đi cùng nên xuống trước một nhịp để giới thiệu người đón với khách ngay khi khách đặt chân xuống.
Không để khách tự mở cửa phía dòng xe đang chạy. Nếu khách ngồi ghế sau bên trái và xe không thể dừng sao cho cửa đó mở ra lề, người đi cùng nhắc khách xuống bằng cửa bên phải: “Anh xuống bên này cho an toàn.” Câu nhắc này không phải là thiếu lễ; đây là sự chu đáo.
Đồ đạc của khách — cặp tài liệu, quà, áo khoác — nên được người đi cùng hoặc tài xế lấy ra trước khi khách đi khỏi xe. Kiểm lại một lượt ghế ngồi trước khi xe rời đi; điện thoại hay kính để quên trên xe là chuyện rất thường gặp và gây phiền cho cả hai bên. Khi đến nơi trễ, đừng giục khách xuống nhanh; vài giây chỉnh trang trước khi xuống xe giúp khách tự tin hơn khi bước vào.
Đón khách ở sân bay, nhà ga
Điểm đón ở sân bay, nhà ga là nơi khách mệt nhất và dễ lạc nhất, nên phép lịch sự ở đây thiên hẳn về sự chu đáo thực tế. Người đón có mặt ở cửa ra trước giờ hạ cánh dự kiến, theo dõi giờ đến thực tế qua thông tin của hãng, và đứng ở chỗ khách dễ nhìn thấy khi vừa ra khỏi cửa. Nếu chưa từng gặp khách, gửi trước cho khách một tấm ảnh của mình hoặc mô tả trang phục, và nhắn tin ngay khi khách bật máy sau chuyến bay.
Khi gặp, chào ngắn, giới thiệu bản thân, đề nghị đỡ hành lý nặng nhưng để khách tự giữ túi xách cá nhân, cặp tài liệu — nhiều người không thích người lạ cầm những thứ đó. Dẫn khách đến xe bằng lối ngắn nhất, có mái che nếu trời mưa. Người đón đi cùng xe thì ngồi ghế trước cạnh tài xế, để khách ngồi ghế sau bên phải theo quy ước.
Trên đường về, hỏi khách có cần dừng ở đâu không (đổi tiền, mua sim, nghỉ ngơi), báo thời gian di chuyển ước tính và lịch trình sắp tới. Sau chuyến bay dài, khách thường muốn yên tĩnh; người đón nói vừa đủ, để khách chủ động mở chuyện. Nếu khách hỏi về thành phố, trả lời ngắn gọn, vui vẻ, tránh than phiền về giao thông hay thời tiết như thể xin lỗi thay cho nơi mình sống.
Trò chuyện trên xe: nên nói gì, tránh gì
Để khách dẫn nhịp. Trên xe, khách có thể muốn nghỉ, xem lại tài liệu hay gọi điện. Người đi cùng mở lời một hai câu, quan sát phản ứng; khách trả lời ngắn thì giữ yên lặng là lịch sự nhất.
Chủ đề an toàn. Chuyến đi, thời tiết, cảnh vật dọc đường, một vài thông tin hữu ích về nơi sắp đến. Với khách lần đầu đến Việt Nam, giới thiệu ngắn về khu vực đang đi qua là cách mở chuyện dễ chịu.
Tránh bàn chuyện nội bộ trước mặt tài xế và khách. Không bàn lương thưởng, mâu thuẫn trong cơ quan, nội dung đàm phán nhạy cảm khi trên xe có người ngoài, kể cả tài xế thuê.
Tránh chủ đề gây tranh cãi. Chính trị, niềm tin cá nhân, thu nhập, chuyện gia đình riêng của khách là những chủ đề không hợp với một chuyến xe ngắn giữa những người mới quen.
Điện thoại. Người đi cùng hạn chế gọi điện trên xe; nếu bắt buộc phải nghe, xin phép khách, nói nhỏ và ngắn.
Nên và tránh khi đưa đón khách bằng xe
Bảng tổng hợp để người phụ trách và tài xế rà trước chuyến đi.
| Nên | Tránh |
|---|---|
| Xe sạch, mát, không mùi lạ trước khi khách lên | Để đồ cá nhân, giấy tờ lộn xộn ở ghế khách |
| Tài xế lái êm, đều tốc độ | Phanh gấp, vượt ẩu, bấm còi liên tục |
| Hỏi khách về nhiệt độ điều hoà, âm lượng nhạc | Mở nhạc to theo sở thích riêng |
| Tài xế giữ im lặng trừ khi được hỏi | Tài xế góp chuyện, gọi điện riêng trong xe |
| Báo trước thời gian di chuyển dự kiến | Để khách không biết còn bao lâu |
| Chuẩn bị nước, khăn giấy, ô | Để khách phải xin những thứ cơ bản |
| Tuân thủ luật giao thông, thắt dây an toàn | Chạy nhanh để “kịp giờ” cho khách |
Mọi người trên xe, kể cả hàng ghế sau, nên thắt dây an toàn theo quy định hiện hành; người đi cùng có thể nhắc khéo khách bằng cách tự thắt dây của mình trước. Nếu có rượu bia trong bữa tiếp khách, người lái không uống; đây là nguyên tắc không có ngoại lệ, và chủ nhà cần thu xếp xe đưa khách về từ trước.
Câu hỏi thường gặp
Đưa sếp đi gặp đối tác bằng xe cơ quan thì nhân viên ngồi đâu?
Nhân viên ngồi ghế trước cạnh tài xế, sếp ngồi ghế sau bên phải. Nhân viên lo chỉ đường, giữ liên lạc với bên đối tác và xuống trước mở cửa khi đến nơi. Nếu có cả đối tác cùng đi, đối tác ngồi ghế sau bên phải, sếp ngồi ghế sau bên trái.
Đi taxi hoặc xe công nghệ cùng khách thì ngồi thế nào?
Xe thuê có tài xế nên áp dụng quy ước xe có tài xế: khách ngồi ghế sau bên phải, người mời ngồi ghế sau bên trái hoặc ghế trước. Người mời nên đặt xe, trả tiền và lên xe sau khách. Khi xuống, người mời thanh toán xong rồi mới xuống theo.
Khách là phụ nữ đi một mình, chủ nhà là nam tự lái thì có nên mời ngồi trước?
Theo quy ước, ghế trước là ghế danh dự khi chủ nhà tự lái. Tuy vậy nên để khách lựa chọn bằng một câu mời mở: “Chị ngồi trên hay dưới đều được ạ.” Tôn trọng cảm giác thoải mái của khách quan trọng hơn quy tắc.
Có cần mở cửa xe cho đồng nghiệp ngang hàng không?
Không cần. Mở cửa xe là cử chỉ dành cho khách, người lớn tuổi hoặc người cần hỗ trợ. Với đồng nghiệp ngang hàng, chỉ cần chờ nhau lên xe, nhường ghế tốt cho người cao tuổi hơn hoặc người đang mệt.
Đưa khách lớn tuổi đi xe bảy chỗ thì xếp hàng ghế nào?
Ưu tiên hàng giữa, phía gần cửa trượt, ghế có tay vịn. Hàng cuối thấp và chật, rất khó leo vào với người có tuổi. Người đi cùng có thể đỡ tay khi khách bước lên bậc xe, và chọn điểm dừng bằng phẳng.
Khách ngồi nhầm ghế thì có nên nhắc đổi không?
Thường không nên. Nếu khách đã ngồi yên ở ghế khác, mọi người điều chỉnh theo. Chỉ nhắc khi có lý do an toàn, như phải xuống xe phía dòng xe chạy, hoặc khi khách chính lại ngồi ghế giữa chật chội.