Gia đình có tang không cần tiếp khách hoàn hảo. Ba việc giúp mọi thứ nhẹ hơn là: chia việc rõ cho vài người tin cậy để người thân gần nhất chỉ phải đứng đón khách, nói rõ mong muốn của gia đình (giờ viếng, nhận hay không nhận phúng, vòng hoa) ngay từ thông báo, và đáp lễ khách ngắn gọn bằng một cái cúi đầu, một lời cảm ơn.
Bài này dành cho người trong gia đình, hoặc người thân được nhờ lo việc tang, về phần ứng xử với khách. Các nghi lễ, phong tục riêng của từng gia đình, từng vùng, từng đức tin không thuộc phạm vi bài; ở đây chỉ bàn chuyện đón khách sao cho chu đáo mà không kiệt sức.
Chia việc trong gia đình: ai lo phần nào
Đám tang dồn rất nhiều việc vào một hai ngày. Gia đình nhỏ ở thành phố thường thiếu người, nên chia rõ việc ngay từ đầu giúp tránh cảnh một người làm tất cả. Bảng dưới đây là cách chia phổ biến, điều chỉnh theo số người thật có.
| Vai | Thường là ai | Việc chính |
|---|---|---|
| Người đứng đón khách | Vợ hoặc chồng, các con của người mất | Đứng gần nơi viếng, nhận lời chia buồn, đáp lễ |
| Người lo việc chung | Một người con hoặc họ hàng có kinh nghiệm | Liên hệ nhà tang lễ, đội lễ, xe đưa tang; quyết định giờ giấc |
| Bàn tiếp khách, ghi sổ | Họ hàng, bạn thân đáng tin | Mời khách ghi sổ, nhận phong bì nếu gia đình nhận, giữ cẩn thận |
| Đón đoàn, hướng dẫn chỗ | Bạn bè, đồng nghiệp của người trong nhà | Đón đoàn cơ quan, báo tên đoàn, chỉ chỗ đặt vòng hoa |
| Hậu cần | Hàng xóm, họ hàng | Trà nước, ăn uống cho gia đình và khách, chỗ đỗ xe |
| Người trả lời điện thoại, tin nhắn | Một người trẻ trong nhà | Trả lời giờ viếng, địa điểm, lời dặn của gia đình thay cho người đứng đón khách |
Người đứng đón khách nên được thay phiên để ăn, uống nước, nghỉ một chút. Không ai đứng được liên tục mười tiếng mà vẫn tỉnh táo; những người lo việc chung nên chủ động bắt họ nghỉ.
Nói rõ mong muốn của gia đình ngay từ đầu
Khách đi viếng thường lúng túng vì không biết gia đình muốn gì. Gia đình giúp khách và giúp chính mình bằng cách nói rõ ngay trong thông báo tang lễ: giờ viếng, địa điểm, giờ lễ truy điệu và đưa tang, và nếu có, lời dặn như "gia đình xin không nhận vòng hoa, phúng điếu" hay "tang lễ tổ chức trong phạm vi gia đình".
Lời dặn nên viết ngắn, lịch sự và rõ nghĩa. Ví dụ: "Theo nguyện vọng của người mất, gia đình xin phép không nhận vòng hoa và phúng điếu. Sự hiện diện của quý vị là niềm an ủi lớn nhất với gia đình." Câu thứ hai quan trọng, vì nó giúp khách hiểu rằng không mang gì đến không có nghĩa là thiếu lễ.
Khi có khách vẫn mang phong bì đến dù đã có lời dặn, người ở bàn tiếp khách nên từ chối nhẹ nhàng, nhắc lại nguyện vọng của gia đình, và cảm ơn tấm lòng. Nếu khách quá nài, có thể nhận để không làm khách khó xử, rồi gia đình tự quyết định sau, chẳng hạn trả lại riêng hoặc góp vào một việc chung theo nguyện vọng người mất. Quan trọng là nhất quán, để những khách đã tôn trọng lời dặn không cảm thấy bị đặt vào thế lạc lõng.
Đáp lễ khách: không cần nói nhiều
Một cái cúi đầu, một lời cảm ơn là đủ. Gia quyến không cần nghĩ câu trả lời cho từng lời chia buồn. "Cảm ơn anh đã đến", "con cảm ơn cô" là trọn vẹn. Khách hiểu người có tang đang mệt.
Cách đáp lễ theo phong tục là chuyện của gia đình. Có nơi con cháu cúi hoặc quỳ đáp lễ khách, có nơi đứng bắt tay. Gia đình chọn cách hợp với mình, với vùng miền, với sức khoẻ của người lớn tuổi. Không có cách nào là duy nhất đúng.
Không cần tiễn từng khách ra cổng. Người đứng đón khách ở lại vị trí của mình; người ở bàn tiếp khách hoặc người lo việc chung sẽ chào khách khi họ về.
Được phép khóc, được phép im lặng. Gia quyến không có nghĩa vụ giữ bình tĩnh trước khách. Nếu không nói được, chỉ cần gật đầu. Không ai đánh giá người có tang vì họ khóc, hay vì họ không khóc.
Có thể xin phép nghỉ. Khi quá mệt, người đứng đón khách có thể nhờ một người khác trong nhà đứng thay một lúc. Đây là chuyện bình thường, khách không thấy thiếu lễ.
Xử lý câu hỏi và tình huống khó với khách
Dù khách có ý tốt, vẫn có những câu hỏi và tình huống làm gia quyến khó xử. Chuẩn bị sẵn vài câu trả lời giúp không bị bất ngờ. Các câu dưới đây là mẫu tự đặt.
| Tình huống | Câu trả lời gợi ý |
|---|---|
| Khách hỏi nguyên nhân mất, diễn biến bệnh | "Dạ bác đi nhẹ nhàng, cảm ơn anh đã hỏi." Rồi chuyển sang mời khách ngồi; không cần kể chi tiết. |
| Khách hỏi chuyện tài sản, ai lo chi phí | "Dạ chuyện đó gia đình sẽ bàn sau ạ." Giữ giọng bình thường, không cần giải thích thêm. |
| Khách nói câu vô tình làm đau ("thọ thế là được rồi") | Gật đầu, "Dạ cảm ơn cô." Không cần tranh luận; khách thường có ý tốt. |
| Khách chụp ảnh linh cữu, người nhà | Nhờ người lo việc chung nói nhẹ: "Gia đình xin phép không chụp ảnh ạ." |
| Nhóm khách nói to, uống quá chén | Người lo việc chung ra nói riêng với nhóm, nhờ giữ yên cho gia đình nghỉ |
| Khách mang vòng hoa dù gia đình đã dặn không nhận | Nhận và cảm ơn, đặt ở chỗ phù hợp; không từ chối trước đông người |
Nguyên tắc chung: gia quyến không phải giải thích, không phải tranh luận, không phải sửa người khác. Những việc cần nhắc nhở nên để người lo việc chung làm thay, để người đứng đón khách được yên.
Khi gia đình chọn tổ chức gọn
Ngày càng nhiều gia đình chọn tổ chức tang lễ gọn: ở nhà tang lễ thay vì ở nhà, thời gian viếng ngắn, không nhận phúng, hoặc chỉ mời người thân. Lý do có thể là lời dặn của người mất, sức khoẻ của người lớn trong nhà, hoàn cảnh kinh tế, hay đơn giản là mong muốn được tiễn biệt trong yên lặng. Đó là quyền của gia đình, và không cần biện minh với ai.
Khi tổ chức trong phạm vi gia đình, nên báo cho bạn bè, đồng nghiệp của người mất bằng một thông báo ngắn sau khi tang lễ đã xong, kèm lời cảm ơn và, nếu muốn, lời mời ghé thăm sau. Như vậy những người quý người mất không cảm thấy bị gạt ra, và họ biết có thể bày tỏ tình cảm theo cách nào.
Họ hàng có thể không đồng ý với cách làm gọn. Người lo việc chung nên nói chuyện riêng, sớm, với những người lớn tuổi trong họ, giải thích lý do bằng sự tôn trọng. Khi đã quyết, giữ nhất quán để tránh tình trạng nửa nhận nửa không, gây lúng túng cho cả gia đình và khách.
Sau tang lễ: cảm ơn và khép lại
Việc cảm ơn sau tang lễ không có thời hạn bắt buộc. Gia đình làm khi đủ sức. Một số cách phổ biến:
- Cảm ơn chung: một lời cảm ơn đăng trên trang của gia đình, gửi trong nhóm họ hàng, nhóm đồng nghiệp, hoặc đăng báo như nhiều gia đình vẫn làm, gửi tới tất cả những người đã đến viếng, gửi hoa, phúng điếu.
- Cảm ơn riêng: gọi điện hoặc nhắn tin cho những người đã giúp nhiều, như người trông bàn tiếp khách, hàng xóm nấu ăn, đồng nghiệp lo đoàn viếng.
- Cảm ơn đơn vị: một lời cảm ơn gửi cơ quan, công ty đã cử đoàn viếng, thường qua người trong nhà đang làm ở đó.
- Đối chiếu sổ tang và sổ phúng: cả nhà cùng xem, để biết ai đã đến và đáp lễ khi họ có việc sau này; cất giữ cẩn thận.
- Trả lại đồ mượn: bàn ghế, ấm chén, phông bạt mượn của hàng xóm, đoàn thể; kèm lời cảm ơn.
Thư cảm ơn bằng văn bản cho từng người là cách trang trọng hơn, phù hợp với gia đình muốn gửi tới những người ở xa hoặc người lớn tuổi. Dù chọn cách nào, lời cảm ơn chân thành, ngắn gọn có giá trị hơn một văn bản dài.
Trả lời điện thoại, tin nhắn và mạng xã hội trong những ngày tang
Ngay khi tin buồn lan ra, điện thoại của người thân gần nhất sẽ đổ chuông liên tục. Giao điện thoại cho một người trẻ trong nhà trả lời giúp là cách giải phóng người đứng đón khách. Người đó chỉ cần ba câu trả lời sẵn: giờ và địa điểm viếng, lời dặn của gia đình, và lời cảm ơn thay mặt gia đình.
Nếu gia đình muốn đăng tin trên mạng xã hội, nên đăng một bài duy nhất từ trang của một người trong nhà, đủ thông tin cần thiết, rồi những người khác chia sẻ lại bài đó thay vì mỗi người đăng một kiểu. Thông tin nhất quán giúp khách không hỏi đi hỏi lại. Bình luận chia buồn dưới bài không cần trả lời từng cái; một lời cảm ơn chung sau tang lễ là đủ.
Gia đình cũng có quyền không công bố trên mạng. Trường hợp đó, nhờ người thân báo riêng cho các nhóm quan hệ chính: họ hàng, đồng nghiệp, bạn học của người mất. Và nếu thấy người ngoài đăng ảnh tang lễ mà gia đình không muốn, có thể nhờ người quen chung nhắn riêng đề nghị gỡ xuống.
Khách đến ngoài giờ viếng hoặc sau khi tang lễ đã xong
Dù thông báo ghi rõ giờ viếng, vẫn có khách đến sớm hoặc muộn: người ở xa vừa tới, người làm ca đêm, người biết tin trễ. Gia đình không bắt buộc phải tiếp, nhất là lúc đang nghỉ hay đang có nghi thức riêng. Người ở bàn tiếp khách có thể mời khách ghi sổ, nhận lời chia buồn thay, và hẹn khách quay lại trong giờ viếng nếu muốn.
Sau tang lễ, khách đến thăm muộn thường gọi trước. Nếu gia đình chưa sẵn sàng tiếp, nói thật một cách nhẹ nhàng: "Nhà em mấy hôm nay còn mệt, tuần sau anh qua được không ạ?" Khách chu đáo sẽ hiểu. Khi đã nhận tiếp, không cần bày biện; một ấm trà, mời khách đứng trước di ảnh nếu khách muốn, rồi ngồi trò chuyện là đủ.
Những lần thăm muộn này thường nhẹ nhàng hơn đám tang và có khi là lúc gia đình được nghe những câu chuyện về người mất mà họ chưa biết. Nhiều gia đình kể rằng đó là những cuộc gặp họ nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gia quyến có cần mời khách ở lại ăn uống không?
Tuỳ phong tục và điều kiện của gia đình. Ở nhiều vùng quê, mời khách ăn là lệ quen; ở thành phố, nhất là khi tổ chức ở nhà tang lễ, chỉ mời trà nước là phổ biến. Không mời ăn không phải là thiếu lễ; khách đến viếng không mong được đãi.
Có cần ghi lại ai đã phúng bao nhiêu không?
Nhiều gia đình ghi lại để sau này đáp lễ khi nhà người kia có việc, theo nếp qua lại lâu đời. Cũng có gia đình chỉ ghi tên ai đã đến để cảm ơn. Cả hai cách đều được, miễn sổ được giữ kín trong nhà và không đem ra bàn tán.
Người có tang có nên trả lời tất cả tin nhắn chia buồn không?
Không cần. Một lời cảm ơn chung sau tang lễ là đủ cho phần lớn tin nhắn. Những người thân thiết sẽ hiểu nếu bạn trả lời chậm hoặc không trả lời. Có thể nhờ một người trong nhà trả lời giúp các tin nhắn hỏi giờ viếng, địa điểm.
Gia đình có nên cho phép khách chụp ảnh hay phát trực tiếp không?
Đây hoàn toàn là quyết định của gia đình. Nếu muốn có ảnh tư liệu hoặc phát cho người thân ở xa, nên giao cho một người cụ thể làm, và nói rõ với khách rằng gia đình đã có người chụp, xin khách không tự chụp. Như vậy vừa có tư liệu vừa giữ được sự riêng tư.
Con cái đi làm có được nghỉ để lo tang không?
Pháp luật lao động Việt Nam có quy định về nghỉ việc riêng có hưởng lương khi có người thân mất, ngoài ra còn quy chế của từng đơn vị. Nên kiểm tra văn bản hiện hành và hỏi bộ phận nhân sự để biết đúng quyền lợi, thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Có nên nhận lời đề nghị giúp đỡ của hàng xóm, đồng nghiệp không?
Nên nhận những lời đề nghị cụ thể. Nhận giúp không phải là làm phiền; với người đề nghị, được giúp là cách họ bày tỏ tình cảm. Gia đình nên chỉ định một người điều phối để các lời đề nghị không chồng chéo và người giúp biết rõ mình làm việc gì.
