Phúng viếng là phần vật chất đi kèm lời chia buồn, phổ biến nhất là phong bì phúng điếu và vòng hoa hoặc giỏ hoa. Ý nghĩa của nó là góp một phần chi phí và công sức với gia đình trong lúc có việc lớn, không phải để đáp lễ hay thể hiện. Vì vậy câu hỏi quan trọng nhất không phải "phúng bao nhiêu" mà là gia đình có nhận hay không, và gửi thế nào cho kín đáo.
Về mặt phép tắc: phong bì trơn màu trắng, ghi tên người gửi ở mặt ngoài, đưa cho bàn tiếp khách hoặc đặt vào chỗ gia đình chuẩn bị, không đưa tận tay người con đang đứng đón khách. Vòng hoa đặt qua nhà tang lễ hoặc cửa hàng hoa, băng ghi tên người hoặc đơn vị viếng. Mức phúng là chuyện riêng của mỗi người, tuỳ mối quan hệ, phong tục địa phương và hoàn cảnh của chính mình.
Phúng viếng để làm gì, và vì sao không có mức chuẩn
Ở nhiều làng quê Việt Nam xưa, khi một nhà có tang, cả xóm góp gạo, góp củi, góp công đào huyệt, khiêng linh cữu. Tiền phúng ngày nay là hình thức thay thế cho sự góp sức đó: một đám tang tốn kém nhiều khoản cùng lúc, và phần góp của mỗi người giúp gia đình không phải gánh một mình.
Chính vì là sự góp sức trong cộng đồng, mức phúng chưa bao giờ có chuẩn chung. Nó phụ thuộc vào mức thân, vào lệ của từng vùng, từng nơi làm việc, và vào khả năng của người gửi. Người có hoàn cảnh khó khăn gửi ít, hoặc chỉ đến viếng mà không phúng, vẫn hoàn toàn đúng mực. Nhiều gia đình còn ghi lại sổ phúng để sau này đáp lại khi nhà người kia có việc, nên đây là một mạng lưới qua lại lâu dài chứ không phải một giao dịch một lần.
Bài này vì vậy không đưa con số nào. Nếu bạn không chắc, cách thực tế nhất là hỏi người cùng nhóm quan hệ, như đồng nghiệp cùng phòng hay họ hàng cùng vai, xem mọi người thường làm thế nào ở nơi đó. Gửi theo nhóm cũng là cách nhiều cơ quan, lớp học chọn để không ai phải lăn tăn.
Chuẩn bị và gửi phong bì phúng điếu từng bước
Phần lớn sự lúng túng đến từ việc làm mọi thứ vào phút cuối ở cổng đám tang. Chuẩn bị ở nhà giúp bạn bình tĩnh và kín đáo hơn.
- Chọn phong bì trơn, màu trắng. Tránh phong bì đỏ, phong bì in hoa văn chúc mừng, phong bì in logo công ty quảng cáo. Ở nhiều nơi có bán phong bì trắng in sẵn chữ "Kính viếng"; dùng hay không đều được.
- Ghi tên ở mặt ngoài phong bì. Họ tên đầy đủ, kèm mối quan hệ hoặc đơn vị: "Nguyễn Văn B – bạn học lớp 12A của anh C", "Phòng Kế toán". Gia đình phải đối chiếu hàng trăm phong bì sau tang lễ; tên rõ ràng giúp họ biết ai đã đến và cảm ơn đúng người.
- Có thể thêm một dòng chia buồn ngắn. "Thành kính phân ưu", "Kính viếng hương hồn bác" tuỳ cách gọi quen của gia đình, hoặc đơn giản là "Thành kính chia buồn cùng gia đình". Không bắt buộc.
- Bỏ tiền vào và dán lại. Tiền gấp gọn, không cần tiền mới. Dán phong bì để tránh rơi.
- Đưa ở bàn tiếp khách hoặc đặt vào chỗ gia đình chuẩn bị. Mỗi đám tang có cách riêng: có bàn có người ghi sổ, có hộp đựng, có khi đặt trên một khay nơi viếng. Nhìn người đi trước hoặc hỏi nhỏ người tiếp khách.
- Không đưa tận tay gia quyến đang đứng đón khách, trừ khi gia đình chủ động nhận như vậy ở địa phương bạn. Đưa tay tiền giữa lúc người ta đang khóc thường gây ngượng cho cả hai bên.
Nếu bạn ghi sổ tang, có thể ghi luôn tên vào sổ phúng ở cùng bàn nếu có. Một số gia đình chỉ dùng một cuốn sổ chung; người tiếp khách sẽ hướng dẫn.
Vòng hoa, giỏ hoa hay phong bì: chọn thế nào
Hoa và phong bì không loại trừ nhau. Bảng dưới đây giúp chọn hình thức phù hợp với vai của bạn.
| Hình thức | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Vòng hoa có băng ghi tên | Cơ quan, đoàn thể, nhóm bạn, họ hàng | Đặt qua nhà tang lễ hoặc cửa hàng hoa gần đó, ghi tên người hoặc đơn vị viếng trên băng; hỏi trước nếu gia đình không nhận vòng hoa |
| Giỏ hoa, lẵng hoa nhỏ | Cá nhân thân thiết, đối tác | Gọn hơn vòng hoa, hợp nhà tang lễ chật chỗ; chọn hoa màu trắng, vàng nhạt, tím nhạt |
| Một bông hoa đặt khi viếng | Mọi khách, nếu gia đình chuẩn bị nghi thức đặt hoa | Thường gia đình đã có hoa sẵn, khách không cần tự mang |
| Phong bì phúng | Hầu hết khách, khi gia đình có nhận | Mức tuỳ quan hệ và lệ địa phương; ghi tên rõ |
| Góp công, góp việc | Hàng xóm, bạn thân | Trông khách, nấu ăn, đưa đón người nhà; ở nhiều nơi quý không kém tiền phúng |
Màu hoa viếng phổ biến là trắng, vàng nhạt, tím nhạt. Hoa đỏ, hồng đậm thường gắn với dịp vui nên ít dùng, tuy ở một số gia đình hoa nhiều màu cũng được chấp nhận. Nếu đặt qua cửa hàng, cứ nói rõ là hoa viếng, họ biết cách cắm phù hợp.
Khi gia đình không nhận phúng điếu hoặc vòng hoa
Tôn trọng lời dặn là cách tôn trọng tốt nhất. Cáo phó ghi "xin không nhận phúng điếu" hay "không nhận vòng hoa" là mong muốn thật của gia đình, thường vì người mất đã dặn, hoặc gia đình không muốn khách tốn kém. Cố gửi bằng được là đặt họ vào thế phải từ chối, hoặc phải nhận mà không vui.
Đừng gửi lén qua người khác. Có người nhờ họ hàng nhét phong bì vào sau. Việc đó buộc gia đình phải tìm cách trả lại, làm thêm việc giữa lúc đang bận.
Nếu gia đình đề nghị hình thức khác, làm theo. Một số cáo phó đề nghị khách thay vòng hoa bằng việc ủng hộ một quỹ, một hoạt động mà người mất từng gắn bó. Đó là cách gia đình chuyển sự quan tâm của khách thành điều người mất mong muốn.
Thay vật chất bằng sự có mặt. Không phúng không có nghĩa là đến tay không về tay không. Đến viếng, ở lại giúp việc, sau tang lễ ghé thăm, mang một bữa cơm, đều là sự chia sẻ mà gia đình nhận được không ngại.
Gửi phúng khi không đến được
Khi ở xa hoặc không sắp xếp được, cách phổ biến nhất là gửi phong bì qua người đi viếng: một đồng nghiệp, người cùng quê, người trong nhóm bạn. Chuẩn bị phong bì ghi tên đầy đủ như khi tự đi, kèm lời nhắn để người cầm hộ nói lại với gia đình, chẳng hạn "Chị Hoa ở chi nhánh miền Trung nhờ em gửi lời chia buồn, chị không ra kịp". Người cầm hộ nên ghi tên bạn vào sổ tang, không chỉ ghi tên mình.
Nếu không có ai đi thay, có thể gửi qua người thân thiết của gia đình sau tang lễ. Việc chuyển khoản thẳng cho gia quyến ngày càng phổ biến, nhưng vẫn chưa được mọi gia đình coi là tự nhiên; nên hỏi người thân cận trước, và luôn đi kèm một tin nhắn chia buồn riêng, không chỉ có nội dung chuyển khoản.
Với vòng hoa, nhiều cửa hàng hoa gần nhà tang lễ nhận đặt từ xa và giao đến phòng viếng. Khi đặt, ghi rõ tên người mất, phòng viếng, giờ viếng và nội dung băng. Đọc lại nội dung băng một lần trước khi xác nhận; tên viết sai trên vòng hoa đặt giữa hội trường là lỗi rất khó sửa.
Phía gia đình: ghi nhận phúng viếng và cảm ơn
Gia đình có tang thường cử một hai người tin cậy, thường là họ hàng hoặc bạn thân, ngồi bàn tiếp khách để ghi sổ và giữ phong bì. Việc này giúp người con, người vợ hay chồng của người mất không phải vừa đón khách vừa nhận tiền, và cũng giúp mọi thứ minh bạch giữa anh chị em trong nhà.
Sau tang lễ, gia đình thường cùng nhau đối chiếu sổ để biết ai đã đến, ai đã gửi gì, để cảm ơn và để sau này đáp lại. Việc cảm ơn có thể là lời nhắn, cuộc gọi, hay một lời cảm ơn chung đăng trên báo hoặc gửi trong nhóm. Không có quy định phải cảm ơn từng người trong bao nhiêu ngày; gia đình làm khi đủ sức.
Người đi viếng, ngược lại, không nên chờ hay nhắc gia đình cảm ơn, càng không nên hỏi gia đình đã nhận phong bì của mình chưa. Nếu lo bị thất lạc khi gửi nhờ, hỏi người cầm hộ, đừng hỏi gia quyến.
Phong tục phúng viếng khác nhau theo vùng và theo nơi
Cách phúng viếng ở Việt Nam đa dạng hơn nhiều người nghĩ. Ở không ít làng quê miền Bắc và miền Trung, ngoài phong bì, họ hàng và hàng xóm còn góp bằng hiện vật hoặc góp công theo lệ của làng, của dòng họ; có nơi hội người cao tuổi, hội đồng hương có mức góp chung đã thống nhất từ trước. Ở đô thị, phong bì và vòng hoa gần như là hai hình thức chính, và việc góp chung theo cơ quan, theo lớp phổ biến hơn.
Ở một số địa phương, gia đình đọc tên người phúng hoặc tên đoàn khi vào viếng; ở nơi khác thì tuyệt đối không, phong bì được giữ kín. Cũng có nơi khách đặt phong bì lên khay ngay chỗ viếng, có nơi chỉ nhận ở bàn riêng. Người từ vùng khác đến không cần biết hết, chỉ cần quan sát người địa phương đi trước, hoặc hỏi nhỏ người tiếp khách.
Gia đình có cách tổ chức riêng có thể nhận hoa và phúng khác, chẳng hạn chỉ nhận hoa tươi không nhận vòng hoa có băng, hoặc đề nghị góp vào một quỹ. Khi đó, làm theo đề nghị của gia đình là đủ đúng mực.
Hiểu lầm thường gặp về phúng viếng
Những quan niệm sau đây hay được truyền miệng và khiến người đi viếng lo lắng không cần thiết.
| Điều hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| "Phúng ít là mất mặt." | Không ai ở đám tang so sánh phong bì; mức phúng tuỳ quan hệ và khả năng, sự có mặt quan trọng hơn |
| "Đã đến viếng thì bắt buộc phải phúng." | Không bắt buộc; nhiều người chỉ viếng, nhất là khi đã góp chung hoặc gia đình không nhận |
| "Vòng hoa càng to càng thể hiện tình cảm." | Vòng hoa quá lớn gây khó cho gia đình khi sắp xếp; vừa phải, đúng tên mới là điều quan trọng |
| "Gửi tiền qua tài khoản là thiếu tôn trọng." | Ngày càng nhiều gia đình chấp nhận khi khách ở xa, miễn đi kèm lời chia buồn tử tế |
| "Không ghi tên ngoài phong bì cho khiêm tốn." | Ngược lại, không ghi tên khiến gia đình không biết của ai để cảm ơn và để đáp lễ sau này |
Điểm chung của các hiểu lầm này là đo tình cảm bằng vật chất. Ở đám tang, gia đình nhớ ai đã đến và ở lại bao lâu nhiều hơn là nhớ phong bì dày hay mỏng.
Câu hỏi thường gặp
Tiền trong phong bì phúng có cần là tiền mới không?
Không cần. Ở một số nơi người ta còn tránh dùng tiền mới cứng vì coi tiền mới là chuẩn bị sẵn cho việc vui. Tiền sạch, gấp gọn là đủ. Điều quan trọng hơn là phong bì ghi tên rõ để gia đình biết của ai.
Đi viếng theo đoàn cơ quan đã có phúng chung, có cần phúng riêng nữa không?
Không bắt buộc. Phúng chung đã đại diện cho cả tập thể. Nếu bạn có quan hệ riêng thân thiết với người có tang, phúng thêm một phong bì cá nhân là tuỳ lòng. Nhiều người chọn cách đến thăm riêng sau tang lễ thay cho phong bì riêng.
Băng vòng hoa nên ghi những gì?
Thông thường gồm dòng kính viếng, tên người mất theo cách gọi trong cáo phó và tên người hoặc đơn vị viếng. Viết đúng tên trong cáo phó, kiểm tra kỹ chính tả và chức danh. Không cần lời văn dài; băng càng gọn càng trang trọng.
Chỉ đến viếng mà không mang phong bì có thất lễ không?
Không thất lễ. Sự có mặt mới là phần chính của việc đi viếng. Nhiều người không phúng vì hoàn cảnh, vì đã góp chung hoặc vì gia đình không nhận. Không ai ở bàn tiếp khách kiểm tra khách có mang phong bì hay không.
Gia đình trả lại phong bì phúng thì nên làm gì?
Nhận lại một cách nhẹ nhàng và không nài nỉ. Một câu như cháu hiểu, cháu chỉ mong gia đình giữ sức khoẻ là đủ. Gia đình trả lại thường vì đã quyết định không nhận của ai, nhận của bạn là phá lệ với những người khác.
Học sinh, sinh viên đi viếng thầy cô hoặc bạn học thì có cần phúng không?
Học sinh, sinh viên thường góp chung theo lớp, mỗi người một phần nhỏ tuỳ sức, rồi lớp gửi vòng hoa hoặc phong bì chung. Gia đình hiểu rõ hoàn cảnh của người còn đi học, nên sự có mặt đông đủ của cả lớp đã là điều ý nghĩa nhất.
