Sau tang lễ, khi khách đã về và mọi việc đã xong, là lúc người có tang thường thấy trống trải nhất. Điều họ cần từ bạn bè, đồng nghiệp lúc này không phải lời khuyên mà là sự có mặt đều đặn (một tin nhắn hỏi thăm, một lần ghé qua), sự giúp đỡ cụ thể (một bữa cơm, một việc vặt) và được phép nhắc đến người đã mất mà không ai lảng đi.
Bài này tập trung vào phía người ở bên: làm gì, nói gì, tránh gì trong vài tuần và vài tháng sau tang lễ. Nó không thay thế hỗ trợ chuyên môn; ở phần cuối có những dấu hiệu cho thấy nên gợi ý người có tang tìm đến người có chuyên môn.
Vì sao những tuần sau tang lễ lại khó hơn chính đám tang
Trong những ngày tang lễ, người có tang được bao quanh bởi người thân, khách viếng và một danh sách việc phải làm. Sự bận rộn đó, dù mệt, giữ cho họ không phải đối diện hoàn toàn với mất mát. Khi mọi người về, ngôi nhà yên lặng trở lại, và những thói quen gắn với người mất như bữa cơm, cuộc gọi buổi tối, chiếc ghế quen thuộc, mới thật sự cho họ thấy người đó không còn nữa.
Cùng lúc ấy, xã hội xung quanh lại quay về nhịp bình thường rất nhanh. Đồng nghiệp ngại nhắc, bạn bè sợ khơi lại nỗi buồn, nên ai cũng im lặng. Nhiều người từng có tang kể rằng điều làm họ cô đơn nhất không phải là nỗi nhớ mà là cảm giác mọi người đã quên, như thể người thân của họ chưa từng tồn tại.
Hiểu điều này giúp người ở bên biết rằng sự quan tâm sau tang lễ không phải là "khơi lại", mà là lấp đúng chỗ trống. Nghiên cứu tâm lý về đau buồn cho thấy quá trình này rất khác nhau giữa người với người, không đi theo một trình tự cố định, và việc được trò chuyện, được nhắc về người mất thường giúp ích chứ không gây hại.
Những việc giúp cụ thể, thay cho câu "cần gì cứ nói"
Người có tang hiếm khi tự gọi để nhờ. Lời đề nghị càng cụ thể thì càng dễ nhận. Một số việc thiết thực mà bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp có thể làm:
- Mang một bữa ăn đã nấu sẵn, đựng trong hộp không cần trả lại. Những tuần đầu, nhiều người không còn sức nấu hoặc quên ăn.
- Đưa đón con nhỏ đi học, hoặc trông trẻ một buổi để người lớn có thời gian lo thủ tục, nghỉ ngơi.
- Đi cùng làm thủ tục: khai tử, ngân hàng, bảo hiểm, nhà đất. Những việc giấy tờ này nặng nề hơn hẳn khi phải làm một mình, mỗi lần lại phải nói "người đó đã mất".
- Làm việc vặt trong nhà: đi chợ, đóng tiền điện nước, dọn dẹp, tưới cây, chăm thú nuôi.
- Rủ ra ngoài một buổi cà phê, đi bộ, không nhất thiết phải nói về chuyện buồn.
- Ở cạnh trong những việc khó, như phân loại đồ đạc của người mất, nếu gia đình muốn có người đi cùng.
Cách đề nghị cũng quan trọng: "Thứ Năm này em mang cơm tối qua nhé, chị có ở nhà không?" dễ nhận hơn "Chị cần gì em giúp?". Câu đầu chỉ cần trả lời có hoặc không; câu sau buộc người đang mệt phải nghĩ ra việc để nhờ.
Câu hỏi thăm nên dùng và nên tránh
Sau tang lễ, cách hỏi thăm cần khác lúc đi viếng: ít nghi thức hơn, nhiều quan tâm thật hơn. Các câu dưới đây là mẫu tự đặt.
| Nên | Tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| "Hôm nay chị thấy thế nào?" | "Chị ổn chưa?" | Câu đầu hỏi về hôm nay, dễ trả lời; câu sau ngầm chờ câu "ổn rồi" |
| "Em hay nhớ đến bác khi đi ngang quán phở đầu ngõ." | Tránh nhắc tên người mất vì sợ khơi lại | Phần lớn người có tang muốn người thân mình được nhắc đến |
| "Em mang ít cháo qua, chị không cần tiếp em đâu." | "Có gì cần thì cứ gọi nhé." | Lời đề nghị cụ thể dễ nhận hơn lời mời chung |
| "Chị có muốn kể về bác không?" | "Thôi đừng nghĩ nữa." | Cho họ quyền chọn nói hoặc không, thay vì cấm họ buồn |
| "Mai em lại nhắn chị nhé." | "Rồi thời gian sẽ chữa lành thôi." | Câu đầu là cam kết; câu sau là kết luận thay cho người khác |
Nếu người có tang trả lời ngắn hoặc không muốn nói, đừng cố. Sự kiên nhẫn của bạn, tiếp tục hỏi thăm sau vài ngày mà không trách họ chưa trả lời, chính là thông điệp quan trọng nhất.
Những mốc thời gian dễ chạnh lòng
Vài tuần đầu sau tang lễ. Khách khứa đã vãn, người thân ở xa đã về. Đây là lúc tin nhắn hỏi thăm có giá trị nhất, nhưng cũng là lúc ít người gửi nhất.
Các mốc tưởng nhớ của gia đình. Nhiều gia đình giữ những mốc như tròn trăm ngày hay tròn một năm. Không cần tham dự nếu không được mời, nhưng một tin nhắn "hôm nay em nhớ đến bác" vào đúng ngày là cách cho gia đình biết họ không một mình.
Dịp lễ Tết và ngày sum họp. Tết đầu tiên, ngày của mẹ, ngày của cha, sinh nhật người mất, ngày cưới của vợ chồng. Những ngày người khác vui lại là ngày khoảng trống rõ nhất. Một lời mời đến nhà ăn bữa cơm Tết có thể rất có ý nghĩa với người vừa mất bạn đời.
Những "lần đầu tiên" nhỏ. Lần đầu đi chợ một mình, lần đầu tự sửa ống nước mà trước đây người kia làm. Không ai biết trước, nhưng nếu người có tang nhắc đến, hãy hiểu đó là một nỗi buồn thật, không nhỏ.
Khi mọi người nghĩ đã qua rồi. Sáu tháng, một năm sau, xung quanh thường cho rằng người có tang đã ổn. Với nhiều người, nỗi nhớ vẫn đến từng đợt rất lâu sau đó. Tiếp tục nhắc đến người mất một cách tự nhiên vẫn là điều tử tế.
Ở chỗ làm: đồng nghiệp có tang quay lại làm việc
Ngày đi làm lại đầu tiên thường rất khó với người có tang: phải đối mặt với hàng chục ánh mắt, hàng chục câu hỏi, trong khi vẫn phải làm việc bình thường. Một lời chào riêng, ngắn, kèm câu "chị biết chuyện rồi, có gì cứ nói chị" là đủ. Tránh tụ tập quanh bàn của họ để hỏi han, tránh nhắc chuyện trong cuộc họp chung.
Người quản lý trực tiếp nên có một cuộc nói chuyện riêng: hỏi họ muốn đồng nghiệp biết đến đâu, có cần linh hoạt giờ giấc, có muốn tạm giảm việc nào. Một số người muốn được giao việc như bình thường để có việc mà tập trung; số khác cần chậm lại. Hỏi thẳng tốt hơn đoán.
Trong vài tuần đầu, khả năng tập trung, trí nhớ ngắn hạn, sự kiên nhẫn của người có tang thường giảm. Đó là phản ứng bình thường của cơ thể và tâm trí trước mất mát, không phải sự lười nhác. Kiểm tra lại công việc nhẹ nhàng, nhắc hạn chót sớm hơn một chút, và tránh nhận xét kiểu "dạo này em lơ đễnh quá".
Khi nào nên gợi ý tìm hỗ trợ chuyên môn
Đau buồn là phản ứng tự nhiên, không phải bệnh, và phần lớn người có tang dần thích nghi được với sự hỗ trợ của gia đình, bạn bè. Tuy vậy, có những dấu hiệu cho thấy người đó có thể cần thêm sự giúp đỡ từ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý: không ăn, không ngủ được kéo dài nhiều tuần; không thể làm những việc thiết yếu hằng ngày sau một thời gian dài; dùng rượu, thuốc ngủ nhiều hơn hẳn; hoặc nói đến chuyện không muốn sống nữa.
Nếu người có tang nói đến ý định tự làm hại mình, đừng xem nhẹ và đừng giữ bí mật một mình. Ở bên họ, nói với người thân của họ, và liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Đây là trường hợp cần hành động ngay, không chờ.
Cách gợi ý cũng cần tế nhị: không nói "bạn có vấn đề rồi", mà nói từ sự quan tâm: "Mình thấy mấy tháng nay bạn ngủ rất ít, mình lo cho bạn. Hay mình đi cùng bạn gặp bác sĩ một lần?" Đề nghị đi cùng thường giúp người kia dễ đồng ý hơn là chỉ đưa cho họ một lời khuyên.
Hiểu lầm phổ biến về nỗi buồn mất người thân
Nhiều điều người ta tin về đau buồn đến từ truyền miệng hoặc từ cách hiểu đơn giản hoá các mô hình tâm lý. Hiểu đúng giúp người ở bên bớt nói những câu không cần thiết.
| Điều hay nghe | Hiểu đúng hơn |
|---|---|
| "Ai cũng đi qua năm giai đoạn: chối bỏ, giận dữ, mặc cả, trầm cảm, chấp nhận." | Mô hình năm giai đoạn của Elisabeth Kübler-Ross (1969) ban đầu mô tả người bệnh sắp mất, không phải người ở lại; nghiên cứu về sau không cho thấy mọi người đi theo trình tự cố định |
| "Không khóc là chưa thương." | Mỗi người biểu lộ đau buồn một kiểu; có người khóc nhiều, có người lao vào làm việc, có người lặng lẽ |
| "Nên tránh nhắc để họ quên đi." | Phần lớn người có tang muốn người thân mình được nhớ, không muốn bị xoá khỏi câu chuyện |
| "Một năm là phải qua." | Không có mốc thời gian chuẩn; nỗi nhớ thường đến từng đợt rất lâu sau đó |
| "Bận rộn sẽ giúp quên." | Công việc giúp một số người, nhưng ép bận rộn để né tránh có khi chỉ hoãn nỗi buồn lại |
Điều chung nhất mà người ở bên có thể làm là không đặt ra chuẩn cho người khác phải buồn thế nào và trong bao lâu, chỉ có mặt và để ý.
Người ở bên cũng cần giữ sức
Ở bên một người đang đau buồn lâu dài là việc tốn sức, nhất là với người thân gần như anh chị em, con cái, bạn đời của người có tang. Không ai có thể là chỗ dựa duy nhất mà không kiệt sức. Chia nhau các lượt hỏi thăm, các việc giúp với những người khác là cách giữ sự giúp đỡ được lâu dài.
Cũng nên chấp nhận rằng có những lúc lời bạn nói không đúng, sự giúp đỡ của bạn bị từ chối, hoặc người có tang nổi cáu với bạn. Đó thường là phản ứng của nỗi đau, không phải đánh giá về bạn. Lùi lại một chút, rồi quay lại sau, thay vì giận hay bỏ hẳn.
Nếu chính bạn cũng thương người đã mất, bạn cũng đang có nỗi buồn của mình. Được phép buồn, được phép nói với người khác về điều đó. Người ở bên không cần lúc nào cũng mạnh mẽ; đôi khi cùng nhau nhớ một người, cùng rơi nước mắt, lại là cách an ủi thật nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhắc tên người đã mất khi nói chuyện với gia đình không?
Thường là nên. Phần lớn người có tang muốn người thân của họ tiếp tục được nhắc đến, và việc mọi người tránh nhắc tên khiến họ thấy như người đó bị xoá đi. Để ý phản ứng của người nghe; nếu họ có vẻ chưa sẵn sàng, chuyển chủ đề nhẹ nhàng và thử lại vào dịp khác.
Người có tang từ chối mọi lời mời, có nên tiếp tục rủ không?
Nên, nhưng với nhịp nhẹ nhàng và không trách. Một lời mời cách vài tuần cho họ biết cánh cửa vẫn mở. Nhiều người từ chối vì chưa đủ sức, không phải vì không muốn gặp. Khi họ sẵn sàng, họ thường nhớ ai đã kiên nhẫn chờ.
Có nên khuyên người có tang dọn đồ đạc của người mất cho nhẹ lòng?
Không nên thúc. Mỗi người có thời điểm riêng để phân loại đồ đạc, có người làm ngay, có người cần cả năm. Nếu được hỏi ý kiến, bạn chỉ cần nói không có thời hạn nào bắt buộc, và đề nghị đi cùng nếu họ muốn có người bên cạnh khi làm việc đó.
Trẻ em trong gia đình có tang cần được quan tâm thế nào?
Trẻ cũng đau buồn, dù biểu hiện khác người lớn: có lúc vẫn chơi bình thường, có lúc quấy khóc, ngủ kém. Người lớn xung quanh có thể giúp bằng cách giữ nếp sinh hoạt quen thuộc, trả lời câu hỏi của trẻ một cách thật và đơn giản, và báo cho thầy cô để họ để ý.
Một năm rồi mà bạn mình vẫn còn buồn, như vậy có bất thường không?
Không nhất thiết. Thời gian đau buồn rất khác nhau giữa người với người và phụ thuộc vào mối quan hệ với người mất, hoàn cảnh mất. Điều đáng để ý không phải là còn buồn hay không, mà là người đó có dần quay lại được với các hoạt động thiết yếu hay không.
Mình cũng đang bận và mệt, không thể ở bên bạn thường xuyên thì sao?
Sự đều đặn quan trọng hơn sự thường xuyên. Một tin nhắn ngắn mỗi tuần, một cuộc gọi mỗi tháng, giữ được trong nhiều tháng, có ý nghĩa hơn nhiều buổi đến thăm dồn dập rồi biến mất. Bạn cũng có thể rủ thêm vài người cùng chia nhau các lượt hỏi thăm.
