Không đến viếng được vì ở xa, ốm, đang công tác hay vướng việc gia đình là chuyện bình thường, và gia đình có tang hiểu điều đó. Cách xử lý đúng mực gồm ba bước: báo sớm bằng một tin nhắn hoặc cuộc gọi ngắn rằng bạn đã biết tin và không đến kịp, gửi lời chia buồn và phúng viếng (nếu có) qua người đi viếng, rồi đến thăm hoặc gọi điện sau tang lễ khi có thể.
Điều làm gia đình chạnh lòng không phải là việc bạn vắng mặt, mà là sự im lặng: không một lời nhắn, không một lời gửi gắm, rồi vài tháng sau gặp lại như không có chuyện gì. Một lời báo rõ ràng và một lần thăm muộn chu đáo có giá trị ngang, có khi hơn, một lượt viếng vội vàng.
Có thật sự cần đến không: cân nhắc trước khi quyết
Trước khi quyết định không đi, nên tự hỏi mức thân của mình với gia đình. Với người rất thân như bạn thân, họ hàng gần, thầy cô từng gắn bó, đồng nghiệp ngồi cạnh nhiều năm, sự có mặt ở đám tang thường được nhớ rất lâu, và việc sắp xếp lại lịch làm việc một buổi là xứng đáng. Nhiều người sau này tiếc nhất không phải vì đã bỏ lỡ một cuộc họp, mà vì đã không đến tiễn một người quan trọng.
Với người quen xa hơn, việc không đến là hoàn toàn chấp nhận được, miễn là có lời gửi. Gia đình có tang đón rất nhiều khách; điều họ cần ở những mối quan hệ xa là biết rằng bạn đã nghe tin và gửi lời.
Có những lý do chính đáng để không đến mà không cần áy náy: đang ốm hoặc mang bệnh dễ lây, vừa sinh con, đang chăm người bệnh, ở nước ngoài, hoặc đi lại quá khó khăn. Trong những trường hợp đó, việc giữ sức khoẻ của chính mình và người xung quanh là quyết định đúng, và nói thật lý do với gia đình là đủ.
Ba việc nên làm ngay khi biết mình không đến được
Thời điểm quan trọng nhất là một hai ngày trong thời gian tang lễ. Đây là những việc nên làm trong khoảng đó.
- Nhắn tin hoặc gọi ngắn cho người có tang. Nói bạn đã biết tin, rất tiếc, và vì sao không đến được, trong một hai câu. Ví dụ: "Em đang công tác ở nước ngoài đến cuối tháng, không về tiễn bác được, em rất tiếc. Em sẽ qua thăm nhà khi về." Không cần giải thích dài.
- Gửi lời và phúng viếng qua người đi viếng. Nhờ một người quen chung mang phong bì đã ghi tên đầy đủ, và nhờ họ ghi tên bạn vào sổ tang kèm câu "gửi lời chia buồn". Nếu gia đình không nhận phúng, chỉ gửi lời.
- Ghi nhớ một mốc để quay lại. Đánh dấu trong lịch một thời điểm cụ thể, chẳng hạn hai tuần sau tang lễ, để gọi điện hoặc đến thăm. Lời hứa "về sẽ qua" rất dễ trôi đi nếu không ghi lại.
Nếu bạn là người duy nhất đại diện cho một nhóm, như lớp học cũ hay một nhóm bạn, thì nên chủ động gom lời chia buồn và đóng góp của cả nhóm, nhờ một người ở gần đi viếng thay. Gia đình sẽ nhận ra cả nhóm đều nhớ đến họ.
Các hình thức chia buồn từ xa, hợp với ai
Không có một cách duy nhất. Bảng dưới đây giúp chọn theo mối quan hệ và hoàn cảnh.
| Hình thức | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tin nhắn chữ | Hầu hết các mối quan hệ, nhất là khi không chắc người có tang có tiện nghe máy | Ngắn, nói rõ không cần trả lời |
| Cuộc gọi | Bạn rất thân, hoặc người có tang lớn tuổi ít dùng tin nhắn | Hỏi nhanh "anh có tiện nghe không", gọi ngắn, không gọi lúc đang làm lễ |
| Gửi lời và phúng qua người đi viếng | Có người quen chung đi viếng | Phong bì ghi rõ tên bạn; nhờ ghi tên vào sổ tang |
| Đặt vòng hoa, lẵng hoa từ xa | Quan hệ công việc, đoàn thể, nhóm bạn | Kiểm tra gia đình có nhận hoa không; đọc lại nội dung băng |
| Thư tay hoặc thiệp chia buồn gửi sau | Quan hệ trang trọng, người lớn tuổi | Thư viết tay được trân trọng, nhất là khi có kỷ niệm riêng về người mất |
| Theo dõi tang lễ qua trực tuyến | Gia đình chủ động phát trực tiếp cho người ở xa | Chỉ khi gia đình chia sẻ đường truyền; không ghi hình lại để đăng |
Kết hợp hai hình thức thường là tốt nhất: một tin nhắn ngay khi biết tin, và một lần gọi điện hoặc thăm sau tang lễ. Tin nhắn cho gia đình biết bạn quan tâm đúng lúc; lần thăm sau cho họ biết sự quan tâm đó không dừng lại sau đám tang.
Đến thăm muộn sau tang lễ: chuẩn bị và cách cư xử
Đến thăm muộn là một phong tục đẹp và được đón nhận ở hầu hết mọi gia đình Việt Nam. Thời điểm phù hợp là vài ngày đến vài tuần sau tang lễ, khi gia đình đã bớt bận. Luôn gọi hoặc nhắn trước, vì gia đình có thể đang về quê, đang lo thủ tục, hoặc đơn giản là cần nghỉ. Đến bất ngờ khiến họ phải tiếp khách khi chưa sẵn sàng.
Trang phục giản dị, màu trầm, không cần trang trọng như hôm tang lễ. Có thể mang theo một ít hoa quả, bánh trái hoặc một món ăn tự nấu nếu bạn thân với gia đình. Nếu gửi phúng muộn, đặt phong bì có ghi tên một cách kín đáo, hoặc đưa cho người lớn trong nhà kèm một câu nói nhẹ: "Cháu không về kịp, cháu gửi chút lòng."
Ở nhiều gia đình, khách đến thăm muộn sẽ được mời thắp nén nhang hoặc đứng trước di ảnh người mất. Cứ làm theo lời mời của gia đình; nếu bạn có cách riêng, đứng nghiêm và cúi đầu cũng là cách bày tỏ trọn vẹn. Sau đó ngồi lại trò chuyện một lúc, ba mươi phút đến một giờ là vừa, rồi xin phép về.
Nói gì khi gặp lại người có tang sau một thời gian
Mở bằng lời xin lỗi ngắn, không biện hộ dài. "Em xin lỗi đã không về kịp tiễn bác." Một câu là đủ. Kể dài về lý do bận rộn khiến cuộc gặp xoay quanh bạn.
Hỏi thăm người còn sống, không hỏi về giờ phút cuối. "Mấy tuần nay chị ngủ được không?", "Bác gái dạo này ăn uống thế nào?" Những câu hỏi về hiện tại giúp người có tang nói về điều họ đang trải qua, không buộc họ kể lại những ngày cuối.
Kể một kỷ niệm của bạn về người mất. Gia đình thường rất muốn nghe những điều họ chưa biết về người thân mình. Một kỷ niệm nhỏ từ bạn là món quà vì đó là điều họ không thể nghe lại từ chính người đã mất.
Lắng nghe nhiều hơn nói. Nếu người có tang muốn kể, cứ để họ kể, kể cả khi họ lặp lại. Nhiều người cần nói về mất mát nhiều lần trước khi chấp nhận được.
Không kết thúc bằng lời khuyên. Thay vì "phải vui lên", chào bằng một lời hẹn cụ thể: "Tháng sau em lại qua", và giữ lời.
Chia buồn khi đang ở nước ngoài, hoặc với gia đình ở nước ngoài
Người Việt sống, học tập, làm việc ở nước ngoài thường nhận tin buồn từ quê nhà qua điện thoại, nhiều khi giữa đêm vì lệch múi giờ. Nếu không thể về, hãy nói rõ với gia đình càng sớm càng tốt, vì gia đình có thể đang chờ để quyết định giờ đưa tang. Nhiều gia đình nay chủ động phát trực tiếp hoặc gọi video trong lúc làm lễ để con cháu ở xa cùng tham dự; đó là quyền lựa chọn của gia đình, không phải thứ người ở xa đòi hỏi.
Theo chiều ngược lại, khi bạn ở Việt Nam và người quen ở nước ngoài có tang, một tin nhắn hoặc thư điện tử chia buồn gửi trong vài ngày là cách phù hợp nhất. Cân nhắc múi giờ khi gọi điện, và nhớ rằng phong tục tang lễ ở nước sở tại có thể khác: có nơi tang lễ tổ chức sau một hai tuần, có nơi khách gửi thiệp chia buồn thay vì phúng.
Với đồng nghiệp hoặc đối tác người nước ngoài, giữ lời chia buồn trung tính, ngắn, không dùng những biểu đạt gắn với một đức tin cụ thể khi không biết họ theo đức tin nào.
Gọi điện chia buồn: khi nào gọi, nói gì, dài bao lâu
Cuộc gọi hợp với người rất thân, hoặc người lớn tuổi ít dùng tin nhắn. Trong những ngày tang lễ, người có tang nhận rất nhiều cuộc gọi, nên chọn giờ tránh lúc làm lễ chính, giờ đưa tang, và tránh gọi quá sớm hay quá khuya. Nếu họ không nghe máy, đừng gọi liên tục; nhắn một tin "mình gọi để chia buồn, bạn không cần gọi lại" rồi chờ.
Khi họ nghe máy, câu đầu tiên nên là câu hỏi xem họ có tiện nói không: "Chị đang tiện nghe không, em chỉ gọi một chút thôi." Sau đó là lời chia buồn và lý do bạn không về được, nói gọn. Một cuộc gọi chia buồn trong lúc tang lễ đang diễn ra chỉ nên kéo dài vài phút. Nếu người có tang muốn nói thêm, họ sẽ giữ cuộc gọi; nếu họ đáp ngắn, đó là tín hiệu nên chào.
Cuộc gọi sau tang lễ thì khác: có thể dài hơn, chậm hơn, và để người có tang dẫn dắt. Câu mở như "Mấy hôm nay nhà mình thế nào rồi?" cho họ chọn nói về việc nhà, về người mất, hay về chuyện khác. Đừng vội lấp khoảng lặng trong điện thoại; im lặng một chút trong cuộc gọi chia buồn là chuyện bình thường.
Viết thư hoặc thiệp chia buồn khi ở xa
Thư tay hay thiệp chia buồn gửi qua bưu điện ngày nay ít gặp, chính vì thế mà được trân trọng. Thư hợp với quan hệ trang trọng, với gia đình có người lớn tuổi, hoặc khi bạn có những kỷ niệm riêng muốn kể với gia đình mà một tin nhắn không chứa hết.
Một bức thư chia buồn tốt thường gồm bốn phần ngắn: lời chia buồn, một hai kỷ niệm cụ thể về người mất, lời giải thích ngắn vì sao không đến được, và lời chúc gia đình giữ sức khoẻ. Viết bằng giọng của bạn, không cần văn hoa. Thiệp chia buồn nên chọn loại trơn, màu nhã; tránh thiệp in hình hoa rực hay câu chữ in sẵn quá sáo.
Thời điểm gửi thư có thể muộn hơn tin nhắn, vài ngày đến vài tuần sau tang lễ. Một bức thư đến đúng lúc gia đình đã vắng khách thường được đọc chậm, đọc lại, và giữ lâu. Với người có tang lớn tuổi, nhiều gia đình kể rằng những bức thư như thế được cất cùng ảnh của người mất.
Câu hỏi thường gặp
Viếng muộn sau bao lâu thì vẫn được coi là phù hợp?
Không có giới hạn cứng. Vài ngày đến vài tuần sau tang lễ là phổ biến nhất. Ngay cả vài tháng sau, một lần ghé thăm kèm lời xin lỗi vì biết tin muộn hay vì không thu xếp được vẫn được đón nhận. Điều quan trọng là gọi trước và giữ cuộc thăm ngắn gọn.
Nhờ người khác mang phong bì đến thì người đó nên nói gì với gia đình?
Người mang hộ nên nói rõ tên người gửi và mối quan hệ, chẳng hạn chị Hoa bạn học cũ của anh nhờ em gửi lời chia buồn, chị đang ở xa không về kịp. Họ cũng nên ghi tên người gửi vào sổ tang, không chỉ đưa phong bì cho bàn tiếp khách.
Có nên xin lỗi vì không đến viếng khi lý do là bận công việc?
Nên nói thật một cách ngắn gọn, không cần biện hộ. Một câu như em bận việc không sắp xếp được, em rất tiếc là đủ. Đừng bịa lý do to tát; gia đình thường không trách, nhưng sẽ khó chịu nếu sau này phát hiện lời giải thích không đúng.
Có cần mang quà khi đến thăm muộn không?
Không bắt buộc. Một ít hoa quả hoặc bánh trái là cách quen thuộc để không đến tay không. Với gia đình thân, một món ăn nấu sẵn hoặc một việc giúp cụ thể thường thiết thực hơn quà biếu. Tránh quà mang tính chúc mừng hay giấy gói màu rực.
Nếu gia đình nói không cần đến thăm đâu thì có nên đến không?
Tôn trọng lời đó. Có người cần ở một mình một thời gian. Thay vào đó, gửi tin hỏi thăm định kỳ và nói rõ khi nào họ muốn gặp thì bạn sẵn sàng. Vài tuần sau thử hỏi lại nhẹ nhàng; nhiều người đổi ý khi đã qua giai đoạn mệt nhất.
Không biết tin nên không chia buồn, nửa năm sau mới biết thì làm thế nào?
Vẫn nên nhắn hoặc nói khi gặp, kèm câu mình mới biết tin, mình rất tiếc. Với người có tang, việc được nhắc đến người thân sau nhiều tháng thường cảm động hơn là khó chịu, vì lúc đó hầu hết mọi người đã thôi nhắc.
