Lễ tốt nghiệp đại học ở Việt Nam thường gồm: tân cử nhân vào chỗ, chào cờ, tuyên bố lý do và giới thiệu đại biểu, công bố quyết định công nhận tốt nghiệp, phát biểu của lãnh đạo nhà trường, phát biểu của đại diện tân cử nhân, rồi trao bằng — từng người lên sân khấu nhận bằng, bắt tay, chụp ảnh. Nhiều trường có thêm nghi thức chuyển tua mũ do lãnh đạo trường hoặc khoa thực hiện, hoặc toàn hội trường cùng làm theo hiệu lệnh.
Lễ phục (áo choàng, mũ vuông, đôi khi có khăn hoặc dải màu theo ngành, theo bậc học) là truyền thống mượn từ các đại học châu Âu thời trung cổ, được nhiều nước giữ đến nay và được các trường Việt Nam áp dụng theo cách riêng. Vì vậy màu áo, màu tua, cách đội mũ ở mỗi trường một khác: hướng dẫn của chính trường bạn là chuẩn, không phải ảnh trên mạng.
Bài này giải thích trình tự, ý nghĩa của từng chi tiết, cách đi lên – nhận bằng – đi xuống cho gọn đẹp, và những điều gia đình, bạn bè nên làm để ngày vui trọn vẹn cho mọi người.
Trình tự một lễ tốt nghiệp điển hình
Trình tự dưới đây là khuôn phổ biến ở đại học; cao đẳng và các bậc khác thường rút gọn. Lịch cụ thể luôn có trong thông báo của trường.
- Tập trung, nhận lễ phục, xếp hàng theo danh sách (thường theo khoa, ngành, rồi theo thứ tự tên trong quyết định).
- Rước tân cử nhân vào hội trường (nhiều trường có đoàn giảng viên đi trước).
- Chào cờ, tuyên bố lý do, giới thiệu đại biểu.
- Công bố quyết định công nhận tốt nghiệp và cấp bằng.
- Phát biểu của lãnh đạo nhà trường, có thể thêm đại diện doanh nghiệp hoặc cựu sinh viên.
- Phát biểu của đại diện tân cử nhân (thường là sinh viên có thành tích nổi bật).
- Trao bằng: lần lượt từng người lên sân khấu theo tên được xướng.
- Nghi thức chuyển tua (nếu trường có) — riêng từng người trên sân khấu hoặc cùng lúc toàn hội trường.
- Chụp ảnh lưu niệm theo lớp, theo khoa; bế mạc.
Thời lượng phụ thuộc chủ yếu vào số người nhận bằng. Ví dụ giả định: 300 người, mỗi người mất khoảng 20 giây trên sân khấu, riêng phần trao bằng đã gần 100 phút. Đó là lý do nhiều trường chia lễ theo khoa hoặc theo buổi.
Lễ phục và tua mũ: ý nghĩa và những gì nên hiểu đúng
Áo choàng học thuật có gốc từ trang phục của giới học giả ở các đại học châu Âu trung cổ, khi phần lớn người học và dạy thuộc giới tu sĩ và áo dài, áo khoác dày là trang phục thường ngày. Theo thời gian, nó trở thành lễ phục dành cho dịp trang trọng của đại học. Hệ thống màu sắc theo ngành, theo bậc học phát triển khác nhau ở từng nước; ở Hoa Kỳ có bộ quy ước tương đối thống nhất do hiệp hội các trường đề ra, còn ở Anh mỗi trường giữ kiểu riêng. Các trường Việt Nam thường tự quy định mẫu lễ phục cho cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ.
Chuyển tua mũ là nghi thức được biết đến rộng rãi qua các lễ tốt nghiệp ở Mỹ: tua đeo một bên trước khi được công nhận, rồi chuyển sang bên kia sau khi nhận bằng, tượng trưng cho bước chuyển từ người đang học sang người đã tốt nghiệp. Cách phổ biến là đeo bên phải và chuyển sang trái, nhưng không phải trường nào cũng làm vậy, và có nơi không có nghi thức này. Ở Việt Nam, nhiều trường để lãnh đạo khoa hoặc trường trực tiếp chuyển tua cho từng người trên sân khấu; có trường để toàn hội trường cùng chuyển theo lời của người dẫn.
Vì có nhiều biến thể, quy tắc an toàn là: đọc hướng dẫn của trường, hỏi người phát lễ phục, và nhìn người đi trước bạn trong hàng. Đừng tự chuyển tua trước khi được làm nghi thức; đó là lỗi phổ biến nhất trong ảnh tốt nghiệp.
Lên nhận bằng: từng bước cho gọn và đẹp ảnh
Giữ đúng thứ tự trong hàng. Tên được đọc theo danh sách đã in; đổi chỗ với bạn để đứng cạnh nhau là cách nhanh nhất làm người xướng tên đọc nhầm và bằng trao nhầm người.
Chờ ở chân sân khấu, lên khi nghe tên mình. Người hỗ trợ thường đứng ở bậc lên để ra hiệu. Không lên sớm khi người trước chưa nhận xong.
Đi đến người trao, cúi chào nhẹ. Một cái gật đầu hoặc cúi người nhẹ là đủ; không cần cúi sâu hay khoanh tay.
Nhận bằng bằng tay trái, bắt tay bằng tay phải. Đây là cách làm phổ biến để tay phải rảnh khi bắt tay. Nếu trường có hướng dẫn khác — ví dụ nhận bằng hai tay, không bắt tay — làm theo hướng dẫn.
Dừng hai ba giây, quay về phía máy ảnh của trường. Người chụp ảnh chính thức thường đứng ở một góc cố định; dừng lại đúng chỗ giúp ai cũng có một tấm ảnh đẹp.
Đi xuống theo lối được chỉ, về chỗ. Không đứng lại trên sân khấu chụp ảnh tự sướng hay vẫy gọi gia đình; người sau đang chờ lên.
Chuyển tua khi đến lượt. Nếu trường làm nghi thức riêng từng người, người trao sẽ chuyển cho bạn; nếu làm chung, chờ hiệu lệnh của người dẫn.
Lỗi hay gặp trong ngày tốt nghiệp và cách tránh
Phần lớn sự cố trong lễ tốt nghiệp nhỏ nhưng lại nằm vĩnh viễn trong ảnh. Bảng dưới gom những lỗi được nhắc nhiều nhất.
| Lỗi hay gặp | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đến muộn, không kịp nhận lễ phục | Phải mặc vội, xếp sai hàng | Đến trước giờ tập trung, mang giấy tờ trường yêu cầu |
| Đội mũ lệch, tua chuyển sẵn từ đầu | Ảnh trao bằng không đúng nghi thức | Hỏi người phát lễ phục cách đội và vị trí tua ban đầu |
| Giày cao, đế trơn | Vấp ở bậc sân khấu | Chọn giày đã quen đi, đế bám |
| Áo bên trong quá mỏng hoặc quá rực | Lộ màu dưới áo choàng sáng màu, ảnh rối | Áo sơ mi trắng hoặc màu trơn, quần hoặc váy tối màu |
| Gia đình gọi to, đứng dậy giữa lễ | Ồn, che tầm nhìn người khác | Vỗ tay khi tên được đọc, chụp từ chỗ ngồi |
| Rời hội trường ngay sau khi nhận bằng | Bỏ lỡ chụp ảnh chung, thiếu tôn trọng người sau | Ngồi đến khi bế mạc |
Một lỗi ít ai nghĩ tới: để điện thoại reo trong túi áo choàng khi đang đứng chờ trên sân khấu. Tắt chuông từ lúc xếp hàng.
Phát biểu của đại diện tân cử nhân: vài nguyên tắc
Bài phát biểu của sinh viên đại diện là phần mà hội trường nhớ lâu nhất nếu nó chân thật. Nó thường dài từ ba đến năm phút; dài hơn thì hội trường bắt đầu xem đồng hồ. Cấu trúc gọn là: lời kính thưa theo thứ bậc (đại biểu, lãnh đạo trường, thầy cô, gia đình, các bạn), một hai kỷ niệm cụ thể mà nhiều người cùng khóa nhận ra, lời cảm ơn có địa chỉ rõ (thầy cô, cán bộ phục vụ, cha mẹ), và một câu nhìn về phía trước.
Điều nên tránh: biến bài phát biểu thành bản liệt kê thành tích cá nhân; kể chuyện riêng chỉ một nhóm nhỏ hiểu; đùa cợt về thầy cô có tên; lời hứa quá lớn nghe như khẩu hiệu. Người phát biểu nói thay cho cả khóa, nên câu chuyện tốt nhất là câu chuyện mà ai ngồi dưới cũng thấy mình trong đó — đêm ôn thi, buổi thực tập đầu tiên, lần trượt môn rồi học lại.
Về hình thức: tập đọc to nhiều lần, in chữ đủ lớn, đứng thẳng, nhìn lên hội trường sau mỗi ý chứ không cúi đọc liên tục. Nếu được phép, mặc lễ phục khi phát biểu và để mũ đúng nếp. Cuối bài cúi chào hội trường rồi mới rời bục.
Gia đình, bạn bè và khách dự: ứng xử sao cho trọn ngày vui
Với nhiều gia đình, đặc biệt ở nông thôn hoặc gia đình có con đầu tiên học đại học, lễ tốt nghiệp là sự kiện lớn: ông bà, cha mẹ, anh chị em đi xa để dự. Niềm vui ấy chính đáng, nhưng hội trường có hàng trăm gia đình khác cùng chung niềm vui. Vì vậy những phép lịch sự nhỏ quan trọng: đến đúng giờ, ngồi ở khu dành cho khách, để điện thoại ở chế độ im lặng, vỗ tay khi tên người nhà được đọc nhưng không hò hét, không đứng dậy che tầm nhìn người phía sau.
Hoa và quà nên trao sau lễ, ở sân trường hoặc khu chụp ảnh, không mang lên sân khấu trừ khi trường cho phép. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, chọn chỗ ngồi gần lối ra để có thể đưa trẻ ra ngoài khi trẻ quấy. Người cao tuổi cần chỗ ngồi gần, có nước uống, và một người đi kèm biết lối đến nhà vệ sinh.
Chụp ảnh là phần gia đình mong nhất, cũng là phần dễ gây ùn tắc nhất. Nên hẹn trước với tân cử nhân một điểm gặp cụ thể sau lễ (một gốc cây, một cửa phụ) thay vì cùng dồn về cửa chính hội trường. Nếu trường có khu chụp ảnh với phông nền, xếp hàng theo lượt; nếu muốn chụp ở giảng đường, thư viện, hỏi bảo vệ xem khu nào được vào, vì ngày lễ các khu khác có thể vẫn đang làm việc.
Một điều tế nhị: không phải ai cũng tốt nghiệp đúng hạn, không phải ai cũng có gia đình đến dự. Tránh những câu hỏi như “sao năm nay mới ra trường” hay so sánh loại bằng giữa các bạn. Trong ngày này, mỗi tấm bằng là một chặng đường riêng.
Khi bạn là người tổ chức: những việc ban tổ chức hay bỏ sót
Ban tổ chức lễ tốt nghiệp nên chuẩn bị bảng tên phát âm cho những tên dễ đọc sai (tên dân tộc thiểu số, tên sinh viên quốc tế), vì đọc sai tên trong ngày nhận bằng là điều người nhận nhớ mãi. Danh sách xướng tên phải khớp với thứ tự xếp hàng và thứ tự bằng trên khay; một người kiểm cả ba thứ này trước giờ lễ sẽ tránh được cảnh trao nhầm bằng.
Lối lên và xuống sân khấu nên một chiều, có người hỗ trợ ở bậc. Với sinh viên khuyết tật, cần hỏi trước để bố trí lối đi phù hợp hoặc cho người trao bằng bước xuống trao tận nơi; không để người nhận phải xoay xở trước hội trường. Nếu có sinh viên vắng mặt, người dẫn nên bỏ qua tên đó một cách nhẹ nhàng thay vì đọc rồi chờ.
Cuối cùng, sắp xếp chụp ảnh lớp theo lịch có giờ cụ thể ở các góc khác nhau của sân trường, để các khoa không dồn về một chỗ. Một bản hướng dẫn ngắn gửi sinh viên trước vài ngày — giờ tập trung, nơi nhận lễ phục, cách đội mũ, trang phục bên trong, khu cho gia đình — giảm phần lớn câu hỏi trong ngày lễ.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc dự lễ tốt nghiệp mới được nhận bằng không?
Thường là không. Lễ tốt nghiệp là nghi thức, còn việc cấp bằng dựa trên quyết định công nhận tốt nghiệp. Người không dự lễ thường nhận bằng tại phòng đào tạo hoặc bộ phận được chỉ định theo thủ tục của trường; nên đọc thông báo chính thức.
Đang bị thương hoặc đi lại khó khăn thì có phải lên sân khấu nhận bằng không?
Không nên cố gắng một mình. Hãy báo trước cho ban tổ chức để được bố trí lối lên phù hợp, có người hỗ trợ, hoặc để người trao bằng bước xuống trao tận chỗ. Đa số trường sẵn sàng điều chỉnh nếu được biết sớm.
Thạc sĩ và tiến sĩ có lễ phục khác cử nhân không?
Thường có. Nhiều trường phân biệt bậc học qua kiểu áo, màu viền, khăn choàng vai hoặc kiểu mũ. Quy định cụ thể do từng trường đặt ra, nên lễ phục được trường phát hoặc cho thuê kèm hướng dẫn mặc.
Có nên tặng hoa cho thầy cô trong lễ tốt nghiệp không?
Có thể, nhưng nên làm sau lễ khi thầy cô đã rời sân khấu, ở khu chụp ảnh hoặc hành lang. Một bó hoa nhỏ kèm vài lời cảm ơn cụ thể có ý nghĩa hơn quà đắt tiền và tránh khiến thầy cô khó xử.
Nếu tên mình bị đọc sai trên sân khấu thì nên làm gì?
Cứ bình thường lên nhận bằng, không sửa ngay trên sân khấu. Sau lễ, báo lại cho ban tổ chức để ghi nhận, và kiểm tra kỹ thông tin trên bằng; nếu bằng có sai sót, làm thủ tục chỉnh sửa theo hướng dẫn của trường.
Lễ tốt nghiệp trực tuyến khác gì lễ trực tiếp?
Lễ trực tuyến thường giữ phần công bố quyết định, phát biểu và đọc tên từng người kèm ảnh; bằng gửi về sau. Sinh viên vẫn nên mặc chỉnh tề, ngồi nơi yên tĩnh, bật camera nếu được yêu cầu và có mặt đến cuối buổi.
