Ở đám tang, điều nên tránh nhất là bất cứ hành động nào khiến gia quyến phải để ý đến mình: nói to, cười đùa, nghe điện thoại trong lúc làm lễ, chụp ảnh không xin phép, hỏi nguyên nhân mất, bàn chuyện tài sản, uống rượu quá chén, hay bình luận cách gia đình tổ chức. Những điều này hiếm khi xuất phát từ ác ý; phần lớn là thói quen ở chỗ đông người mang vào nhầm chỗ.
Bài này xếp những điều nên tránh thành từng nhóm, kèm lý do và việc nên làm thay vào. Hiểu lý do giúp bạn tự xử lý được cả những tình huống không có trong danh sách. Các kiêng kỵ mang tính tín ngưỡng thì mỗi vùng mỗi khác và không thuộc phạm vi bài; ở đây chỉ bàn phép ứng xử giữa người với người.
Lời nói: những câu dễ lỡ miệng nhất
Hỏi nguyên nhân mất và diễn biến bệnh. Đây là câu hỏi phổ biến nhất và gây mệt nhất cho gia quyến, vì họ phải kể lại hàng chục lần trong một ngày, mỗi lần là sống lại những giờ phút cuối. Với những cái chết đột ngột, câu hỏi còn có thể chạm vào điều gia đình chưa muốn nói ra.
Đánh giá cái chết. "Đi thế là sướng", "thọ thế là nhất rồi", "số khổ". Những câu này biến nỗi đau của người khác thành chủ đề để mình nhận xét.
Kể chuyện mất mát của mình. Có ý đồng cảm, nhưng kể dài chuyện nhà mình mất người thân thế nào sẽ chuyển sự chú ý từ gia quyến sang bạn. Nếu muốn chia sẻ, một câu là đủ: "Mình cũng từng mất bố, mình hiểu những ngày này nặng thế nào."
Khuyên nhủ khi chưa được hỏi. "Phải ăn uống vào", "đừng nghĩ nhiều", "phải mạnh mẽ vì các cháu". Lời khuyên lúc này nghe như mệnh lệnh. Thay bằng việc làm: mang một bát cháo, ngồi cùng một lúc.
Bàn tán về người mất. Nhắc lại chuyện cũ không hay, chuyện riêng tư, chuyện gia đình có bất hoà, kể cả khi bạn nghĩ đang nói nhỏ trong góc. Ở đám tang, tiếng nói đi xa hơn bạn tưởng.
Điện thoại, ảnh chụp và mạng xã hội
Nhóm này là nguồn của nhiều tình huống khó xử nhất ở đám tang hiện nay, vì thói quen dùng điện thoại đã thành phản xạ.
| Không nên | Vì sao | Làm thay vào |
|---|---|---|
| Để chuông, nghe điện thoại trong lúc viếng hoặc làm lễ | Âm thanh cắt ngang giây phút trang nghiêm nhất | Chuyển rung trước khi vào cổng; cần nghe thì ra hẳn bên ngoài |
| Tự chụp ảnh, quay video linh cữu, di ảnh, người nhà đang khóc | Xâm phạm lúc riêng tư nhất của một gia đình | Chỉ chụp khi gia đình nhờ hoặc đồng ý; ảnh tư liệu do người gia đình chỉ định chụp |
| Chụp ảnh tự sướng, ảnh nhóm tươi cười ở đám tang | Biến dịp tang thành dịp gặp gỡ | Muốn lưu lại cuộc hội ngộ thì chụp sau, ở nơi khác |
| Đăng tin người mất trước khi gia đình công bố | Người thân có thể biết tin qua mạng trước khi được báo | Chờ gia đình đăng, rồi chia buồn dưới bài của họ |
| Phát trực tiếp đám tang khi gia đình không yêu cầu | Gia đình mất quyền quyết định ai được nhìn thấy | Một số gia đình tự phát trực tiếp cho người ở xa; đó là quyền của họ, không phải của khách |
| Lướt điện thoại suốt lúc ngồi chờ | Trông thờ ơ, nhất là khi ánh màn hình sáng trong phòng tối | Cất điện thoại, ngồi yên hoặc trò chuyện nhỏ với người bên cạnh |
Nếu bạn là người được gia đình nhờ chụp ảnh tư liệu, hãy tắt tiếng màn trập, không dùng đèn nháy trong lúc làm lễ, không chụp cận mặt người đang khóc nếu chưa được đồng ý, và giao toàn bộ ảnh cho gia đình chứ không đăng lên trang riêng.
Ăn uống, rượu bia và tiếng ồn
Ở nhiều vùng, gia đình có tang mời khách ăn uống, và đó là phép lịch sự cần đáp lại: ngồi cùng, ăn từ tốn, cảm ơn. Điều nên tránh là biến mâm cơm thành cuộc nhậu. Rượu bia ở đám tang có từ lâu ở một số nơi, nhưng uống quá chén dẫn đến nói to, tranh cãi, có khi gây gổ, là chuyện gia quyến nhớ mãi. Uống có chừng mực, và đã uống thì không tự lái xe về.
Cũng không nên tụ tập đánh bài ở đám tang, kể cả với lý do thức cùng gia đình. Nếu muốn thức trông cùng gia đình, có nhiều cách lặng lẽ hơn: ngồi trò chuyện nhỏ, pha trà, thay phiên cho người nhà chợp mắt.
Tiếng ồn cũng đến từ chỗ không ngờ: bãi đỗ xe, nơi khách đứng hút thuốc, hành lang nhà tang lễ. Nhiều người giữ ý trong phòng viếng nhưng ra đến cửa thì gọi nhau, cười to. Ở nhà tang lễ có nhiều phòng, tiếng cười ngoài hành lang có thể vọng vào phòng của một gia đình khác đang lúc đau nhất.
Chuyện tiền bạc, tài sản và việc nhà người ta
Tang lễ là lúc gia đình dễ tổn thương và cũng là lúc nhiều chuyện nhạy cảm nổi lên. Khách không nên là người khơi ra.
- Không hỏi chuyện tài sản, thừa kế, nhà cửa. Kể cả họ hàng gần. Những chuyện đó gia đình sẽ bàn sau, trong nội bộ, khi đã bình tâm.
- Không hỏi ai lo chi phí, tổ chức hết bao nhiêu. Câu hỏi này dễ chạm vào sự phân chia giữa anh chị em trong nhà.
- Không đòi nợ, nhắc nợ. Nếu người mất còn nợ bạn, chờ một thời gian sau tang lễ rồi trao đổi riêng, nhẹ nhàng, với người có trách nhiệm trong gia đình.
- Không bàn chuyện làm ăn, chào hàng, xin số điện thoại để tiếp thị. Đám tang đông người quen nhưng không phải nơi kết nối công việc.
- Không đứng về phía nào nếu thấy gia đình có bất hoà. Giữ lời chia buồn chung cho tất cả mọi người trong nhà.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu câu hỏi bắt đầu bằng "bao nhiêu" hoặc "ai được", thì đó không phải câu hỏi cho đám tang.
Bình luận cách tổ chức: hiểu lầm và thực tế
Mỗi gia đình tổ chức tang lễ theo hoàn cảnh, mong muốn của người mất và cách nghĩ của chính họ. Khách thấy khác lệ quen của mình thì dễ buột miệng nhận xét.
| Câu hay buột miệng | Thực tế thường gặp |
|---|---|
| "Sao làm đơn giản thế, không giống ai?" | Nhiều người mất dặn trước làm gọn; nhiều gia đình chọn gọn để giữ sức và tiết kiệm |
| "Sao không để ở nhà mà ra nhà tang lễ?" | Nhà ở thành phố chật, ngõ nhỏ; nhà tang lễ giúp gia đình bớt việc và hàng xóm bớt phiền |
| "Hoả táng à? Ở quê mình không ai làm thế." | Hoả táng ngày càng phổ biến; đây là lựa chọn của gia đình, không phải chủ đề để khách góp ý |
| "Sao con cháu không khóc?" | Mỗi người biểu lộ đau buồn một kiểu; có người khóc sau, khóc một mình, hoặc đã khóc cạn trong những ngày chăm bệnh |
| "Sao không nhận phúng, nhận vòng hoa?" | Đó là mong muốn của gia đình hoặc lời dặn của người mất |
Nếu bạn là họ hàng và thật sự có ý kiến về cách tổ chức, thời điểm góp ý là trước khi mọi thứ được quyết, nói riêng với người lo việc chính, không phải giữa đám tang trước mặt khách.
Khi người khác cư xử chưa phải: xử lý nhẹ nhàng
Đôi khi người làm điều không nên lại là người đi cùng bạn: đồng nghiệp cười to, người thân mở điện thoại xem video, một người họ hàng hỏi gia quyến chuyện tài sản. Can thiệp nhẹ, riêng tư và nhanh là tốt nhất: một cái chạm tay, một câu nói nhỏ "mình ra ngoài nói chuyện nhé", rồi đưa người đó ra chỗ khác. Không nhắc nhở to tiếng, vì một cuộc tranh cãi còn tệ hơn lỗi ban đầu.
Nếu bạn là người trong gia đình hoặc người lo việc tang, có quyền đặt quy định nhẹ nhàng: dán lời nhắn "xin tắt chuông điện thoại", nhờ một người giữ trật tự ở khu vực ngồi chờ, hoặc nói thẳng với nhóm khách đang uống quá chén rằng gia đình cần nghỉ. Khách đa phần hiểu và điều chỉnh ngay khi được nhắc đúng cách.
Và nếu chính bạn lỡ làm một điều không nên, như để chuông reo giữa lễ hay hỏi một câu vụng, hãy xin lỗi ngắn gọn rồi thôi. Người đi viếng không cần hoàn hảo; gia đình nhớ ai đã đến và đến bằng tấm lòng nào hơn là nhớ những vấp váp nhỏ.
Dẫn trẻ em theo: những điều nên dặn trước ở nhà
Trẻ em không có lỗi khi cư xử chưa phù hợp ở đám tang, vì chúng chưa từng được dạy. Phần lớn rắc rối có thể tránh nếu người lớn chuẩn bị vài phút trước khi đi.
- Nói thật, nói đơn giản. "Ông của bạn Nam mất rồi, mọi người đến để chia buồn với nhà bạn ấy. Ở đó mọi người buồn nên mình nói nhỏ, đi nhẹ."
- Kể trước những gì trẻ sẽ thấy. Có người khóc, có nhạc buồn, có thể có linh cữu. Biết trước thì trẻ ít hoảng hay hỏi to giữa chừng.
- Dặn ba việc cụ thể thay vì "ngoan nhé". Không chạy, không gọi to, muốn hỏi gì thì kéo tay bố mẹ ra ngoài rồi hỏi.
- Không mang theo đồ chơi phát ra tiếng, máy tính bảng để mở nhạc hay phim.
- Có sẵn đường lui. Một người lớn sẵn sàng đưa trẻ ra ngoài nếu trẻ quấy, mệt hoặc sợ. Không ép trẻ nhìn linh cữu hay đến gần nếu trẻ không muốn.
Với trẻ quá nhỏ hoặc trẻ đang sợ, gửi ở nhà là lựa chọn nhẹ nhàng hơn. Không có phép tắc nào đòi hỏi trẻ phải có mặt, trừ khi trẻ là cháu chắt trong gia đình và gia đình mong như vậy.
Khi đưa tang và ở nơi an táng
Đoạn đưa tang thường dễ lơ là hơn vì mọi người đã qua phần nghi lễ trong nhà, lại di chuyển ngoài trời. Đi xe theo đoàn thì giữ đúng thứ tự, không vượt, không bấm còi, không tách đoàn để ghé làm việc riêng rồi quay lại. Người đi bộ theo linh cữu nên đi chậm, không nói chuyện điện thoại, không hút thuốc trong đoàn.
Ở nghĩa trang hay nơi hoả táng, khách đứng phía sau gia quyến, để người thân ở gần nhất. Không chen lên chụp ảnh, không giẫm lên các phần mộ xung quanh, không ngồi lên bia mộ người khác để nghỉ. Những nơi này còn có những gia đình khác đang thăm viếng người thân của họ, và họ cũng cần sự yên tĩnh.
Sau khi xong nghi thức, gia đình thường cảm ơn và mời khách về. Đó là lúc ra về, không nên nán lại đứng thành nhóm bàn chuyện ngay cạnh khu mộ. Nếu muốn hỏi thăm gia đình thêm, nên chờ dịp khác, khi họ đã nghỉ ngơi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đi viếng khi đang có chuyện vui như sắp cưới không?
Đây là chuyện quan niệm, mỗi gia đình mỗi khác. Về phép ứng xử, đến viếng người mình quý luôn được trân trọng. Nếu gia đình bạn hoặc gia đình có tang có kiêng kỵ riêng, hãy gửi lời chia buồn và phúng viếng qua người khác, rồi đến thăm sau.
Có được nói chuyện cười đùa nhẹ với gia quyến để họ bớt buồn không?
Nếu chính gia quyến kể một kỷ niệm vui về người mất và mỉm cười, cùng cười nhẹ là tự nhiên. Nhưng khách không nên chủ động pha trò để làm không khí vui lên. Sự hài hước ở đám tang chỉ hợp khi nó xuất phát từ gia đình.
Đến viếng nhưng gặp người mình đang có mâu thuẫn thì xử sự thế nào?
Gác lại mọi chuyện trong thời gian ở đám tang. Chào hỏi xã giao bình thường hoặc gật đầu nếu chạm mặt, không né tránh lộ liễu, không nhắc lại chuyện cũ. Đám tang không phải nơi giải quyết hay phô bày mâu thuẫn.
Có nên xin ảnh người mất từ gia đình để đăng tưởng niệm?
Không nên xin trong những ngày tang lễ. Nếu bạn có ảnh chụp chung với người mất, có thể dùng ảnh đó. Nếu muốn ảnh khác, chờ vài tuần sau mới hỏi, và tôn trọng nếu gia đình từ chối hoặc không trả lời.
Đám tang ở nhà hàng xóm, nhà mình có nên tạm ngừng hát karaoke, sửa nhà không?
Nên. Trong những ngày nhà hàng xóm có tang, tạm ngừng hát karaoke, mở nhạc to, khoan đục sửa nhà là phép lịch sự tối thiểu trong khu phố. Nếu công trình bắt buộc phải làm, sang báo trước một câu với gia đình.
Có được để xe chắn lối vào nhà có tang nếu không còn chỗ đỗ?
Không nên. Lối vào nhà có tang cần thông thoáng cho xe tang, người già, người mang vòng hoa và đoàn khách. Đỗ xe xa hơn và đi bộ vào là một phần của sự tôn trọng, đặc biệt ở các ngõ nhỏ trong đô thị.
