Trao quà lịch sự là đưa bằng hai tay, nhìn người nhận, nói một câu ngắn về dịp và tấm lòng, không nhắc giá. Nhận quà lịch sự là nhận bằng hai tay, cảm ơn cụ thể, và — tuỳ bối cảnh — mở ra trước mặt người tặng hoặc cất đi để mở sau, rồi nhắc lại món quà trong lần gặp hay tin nhắn kế tiếp. Hai phía đều có phép tắc, và phép tắc của người nhận thường bị coi nhẹ hơn.
Người Việt và nhiều nước Đông Á có xu hướng không mở quà trước mặt người tặng để tỏ ra trọng người hơn trọng của; người Âu Mỹ thường mở ngay và nói cảm nhận. Ở Việt Nam hiện nay, hai cách cùng tồn tại; cách đơn giản là hỏi “Cháu mở ra xem được không ạ?” — câu hỏi ấy hợp lễ trong gần như mọi trường hợp.
Bài này đi qua cả hai phía: chuẩn bị và gói quà, lúc nào trao, nói gì, nhận quà thế nào, quà không ưng ý, đáp lễ, và những tình huống khó như nhận thay hay nhận quà quá đắt.
Vì sao cách trao quan trọng ngang món quà
Nhà nhân học Marcel Mauss trong khảo luận Luận về tặng phẩm (1925) chỉ ra rằng ở rất nhiều xã hội, món quà kéo theo ba nghĩa vụ: nghĩa vụ tặng, nghĩa vụ nhận và nghĩa vụ đáp lễ. Món quà vì thế không chỉ là đồ vật chuyển tay mà là một lời nói về quan hệ: chúng ta là gì của nhau, ai đang mang ơn ai. Cách trao và cách nhận chính là phần “ngữ pháp” của lời nói ấy.
Người Việt cảm nhận điều này rất rõ, dù ít khi gọi tên. Cùng một hộp chè, đặt lên bàn rồi nói “Của anh đấy” mang nghĩa khác hẳn khi hai tay đưa, kèm câu “Em biết anh thích chè Tân Cương nên mang biếu anh hộp này”. Cách thứ nhất xong việc; cách thứ hai nói rằng người tặng đã nghĩ về người nhận.
Cũng vì quà mang theo nghĩa vụ, phép trao quà khéo léo luôn cố giảm sức nặng của nghĩa vụ đó: gọi là “chút quà”, không nhắc giá, không trao nơi đông người khiến người nhận buộc phải phản ứng. Phép nhận quà khéo léo thì ngược lại, khuếch đại sự trân trọng: cảm ơn cụ thể, dùng món quà, nhắc lại nó sau này. Hiểu cơ chế này, bạn sẽ tự suy ra cách ứng xử cho những tình huống mà không bảng quy tắc nào liệt kê hết.
Chuẩn bị và gói quà
Gói quà là lần đầu người nhận “gặp” món quà. Không cần cầu kỳ, nhưng cần sạch, gọn và hợp dịp.
- Bỏ tem giá, hoá đơn khỏi món quà và túi đựng. Nếu muốn tạo điều kiện đổi hàng, giữ hoá đơn riêng và nói nhẹ “nếu không vừa cỡ, anh chị bảo em đổi giúp”.
- Chọn màu giấy theo dịp: đỏ, vàng, hồng hợp dịp vui; xanh, kem, nâu trung tính; tránh giấy trắng trơn hoặc đen cho dịp mừng ở Việt Nam và nhiều nước Đông Á.
- Túi quà sạch, phẳng, không dùng lại túi in tên cửa hàng khác hoặc túi đã nhàu.
- Thiệp hay vài dòng viết tay khi quà gửi qua người khác hoặc khi nhiều người cùng tặng một lúc, để người nhận biết của ai.
- Quà dễ vỡ, đồ ăn đóng chắc, ghi chú nhẹ nhàng cách bảo quản khi cần.
- Quà chung của nhóm ghi đủ tên người góp, hoặc tên tập thể, tránh để người nhận cảm ơn nhầm một người.
Với quà rất to hoặc cồng kềnh — tủ, máy, cây cảnh lớn — đừng mang đến giữa buổi tiệc. Hẹn giao riêng hoặc báo trước để chủ nhà sắp chỗ; mang tới lúc đông khách là đặt thêm việc cho họ.
Trao quà: thời điểm và câu nói theo bối cảnh
Thời điểm trao quà thay đổi theo dịp. Bảng dưới gợi ý những bối cảnh phổ biến cùng câu mẫu có thể dùng ngay.
| Bối cảnh | Trao lúc nào | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Đến nhà người lớn tuổi | Ngay sau khi chào hỏi, trước khi ngồi lâu | “Cháu có chút quà biếu ông bà, ông bà dùng cho vui ạ.” |
| Sinh nhật, tiệc bạn bè | Khi gặp chủ tiệc, hoặc để nơi bàn quà nếu có | “Chúc mừng sinh nhật cậu, quà nhỏ thôi, mong cậu thích.” |
| Buổi làm việc với đối tác | Cuối buổi, sau khi bàn xong việc | “Thay mặt công ty, em gửi anh chị món quà nhỏ từ quê hương sản phẩm.” |
| Tiễn đồng nghiệp chuyển công tác | Trong buổi chia tay, có mặt cả nhóm | “Cả phòng gửi chị món này, để chị nhớ những buổi trưa cùng nhau.” |
| Cảm ơn người đã giúp | Khi gặp riêng, không phô trước đông người | “Hôm trước nhờ anh mà việc của em xong, em gửi anh chút quà cảm ơn.” |
| Thăm người ốm, người mới sinh | Đưa cho người nhà, không đặt lên giường | “Chút quà để chị bồi dưỡng, chị cứ nghỉ ngơi nhé.” |
Điểm chung của các câu mẫu: ngắn, nêu dịp, gọi món quà bằng từ giảm nhẹ, không đề cập giá. Tránh những câu như “cái này đắt lắm đấy” hay “mua mãi mới được” — người nói tưởng là thể hiện tấm lòng, người nghe nghe thành món nợ.
Cử chỉ: đưa bằng hai tay với người lớn tuổi hơn hoặc người cần thể hiện sự tôn trọng; mặt trước gói quà quay về phía người nhận; hơi cúi người. Với bạn bè ngang hàng, một tay cũng không sao, nhưng hai tay chưa bao giờ là thừa.
Nhận quà: năm điều người nhận nên làm
Dừng việc đang làm. Đặt điện thoại xuống, đứng dậy nếu người tặng lớn tuổi hơn, nhận bằng hai tay. Vừa nói chuyện điện thoại vừa đưa một tay nhận quà làm mất hết ý của người tặng.
Cảm ơn cụ thể, không chỉ một chữ. “Cảm ơn cháu” là đủ lịch sự; “Cảm ơn cháu, bà đang cần chiếc khăn ấm cho mùa này” làm người tặng biết món quà đã đến đúng chỗ.
Mở hay không — hỏi hoặc quan sát. Trong gia đình và giữa bạn bè trẻ, mở ra và nói cảm nhận là điều được chờ đợi. Với người lớn tuổi, khách Đông Á, hoặc khi nhiều người cùng tặng, có thể cất đi và nói “để em mở sau”. Khi phân vân, hỏi “Em mở ra xem được không ạ?”.
Không từ chối quá nhiều lần. Một lần nhún nhường “Anh chị bày vẽ quá” là phép lịch sự; từ chối dai dẳng khiến người tặng lúng túng. Riêng với quà quá đắt hay quà có điều kiện, xem phần sau.
Nhắc lại món quà về sau. Một tin nhắn vài hôm sau, hoặc dùng món quà khi gặp lại người tặng, là lời cảm ơn mạnh nhất. Với dịp lớn như cưới hỏi, thư cảm ơn sau lễ thuộc về một phép tắc riêng, nhưng tinh thần vẫn là: cụ thể và đúng người.
Khi nhận món quà không ưng ý
Ai cũng từng nhận một món quà không hợp: áo sai cỡ, đồ trang trí không hợp nhà, sách đã có. Phép lịch sự ở đây khá rõ: cảm ơn tấm lòng, không chê, không lộ sự thất vọng trên mặt. Câu nói an toàn tập trung vào người tặng chứ không phải món đồ: “Cảm ơn chị đã nghĩ đến em.” Đó là lời thật, vì người tặng quả thật đã nghĩ đến bạn.
Có nên nói thật nếu được hỏi “Em có thích không?”. Với quan hệ thân và món quà còn đổi được (áo, giày), nói nhẹ nhàng “Áo đẹp lắm chị, mà em sợ hơi chật, chị cho em xin hoá đơn đổi cỡ được không?” giúp món quà được dùng. Với quan hệ xa hơn hoặc món không đổi được, ưu tiên giữ thể diện người tặng.
Còn chuyện tặng lại món quà cho người khác: được, nếu làm cẩn thận. Đừng tặng lại cho người cùng nhóm quen với người tặng ban đầu, gỡ mọi thiệp và dấu vết, và chỉ tặng món còn mới, còn hạn. Với quà có ý nghĩa riêng — tranh tự vẽ, đồ thủ công người tặng tự làm, quà có khắc tên — đừng tặng lại; nếu không dùng, cất giữ.
Một cách nghĩ giúp nhẹ lòng: món quà đã hoàn thành phần việc chính của nó ngay lúc được trao — nói lên sự quan tâm. Việc bạn dùng hay không là chuyện sau, và người tặng tử tế cũng không mong bạn phải dùng bằng mọi giá.
Tình huống khó: nhận thay, quà quá đắt, quà có điều kiện
Ba tình huống sau đòi hỏi cân nhắc hơn phép tắc thông thường.
| Tình huống | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|
| Nhận quà thay cho sếp, cho người nhà vắng mặt | Nhận lịch sự, hỏi tên và cách liên lạc của người tặng, ghi lại ngày; báo cho người nhận càng sớm càng tốt để họ tự cảm ơn. Không tự mở quà của người khác |
| Quà giá trị vượt xa quan hệ | Cảm ơn, nói thẳng nhẹ nhàng rằng món quà quá lớn so với điều mình làm, đề nghị nhận một phần hoặc gửi lại; nếu người tặng cố, có thể nhận rồi đáp lễ tương xứng sau |
| Quà từ người đang có việc nhờ mình giải quyết | Từ chối, kèm lời giải thích không làm mất mặt: theo quy định nơi làm việc, hoặc mình muốn việc được xét công bằng. Nếu đã lỡ nhận, báo cáo theo quy chế cơ quan |
| Quà có kèm lời nhờ vả ngay sau đó | Tách bạch hai việc: cảm ơn món quà, nói rõ việc nhờ sẽ xét theo đúng quy trình; nếu cảm thấy bị ràng buộc, trả lại quà |
| Trẻ nhỏ nhận quà từ người lạ hoặc người ít quen | Cha mẹ nhận thay, cảm ơn, rồi mới đưa cho con; dạy con nói cảm ơn và hỏi ý cha mẹ trước khi nhận |
Với người làm trong cơ quan nhà nước hoặc doanh nghiệp có quy chế quà tặng, nguyên tắc là đọc quy chế và làm theo — việc khai báo một món quà không phải là xúc phạm người tặng mà là bảo vệ cả hai bên.
Trao và nhận quà trong tập thể
Quà góp chung của một nhóm — cả phòng tặng đồng nghiệp sinh con, cả lớp tặng thầy giáo chủ nhiệm, hội đồng hương mừng thọ một cụ — có những phép tắc riêng. Người đứng ra gom góp nên nói rõ mức góp là tự nguyện, không công khai ai góp bao nhiêu, và không để ai thấy bị gạt ra ngoài vì góp ít hay không góp. Áp lực góp quà trong tập thể là nguồn khó chịu thầm lặng ở rất nhiều nơi làm việc.
Khi trao, cử một người đại diện nói vài câu, còn cả nhóm đứng cùng. Câu mở đầu nên gọi tên tập thể: “Thay mặt anh chị em trong phòng, em xin gửi chị món quà nhỏ mừng bé ra đời.” Món quà kèm một tấm thiệp có chữ ký hoặc lời nhắn của từng người giữ được dấu ấn cá nhân trong món quà chung.
Người nhận quà tập thể nên cảm ơn cả nhóm trước mặt mọi người, rồi nếu có thể, nhắn riêng cảm ơn người đã đứng ra lo liệu. Tránh hỏi “Ai chọn món này thế?” trước đám đông khi món quà chưa hợp ý — người chọn sẽ khó xử. Nếu là cấp trên nhận quà của nhân viên, một lời cảm ơn kèm một hành động đáp lại nhỏ cho cả nhóm, như mời buổi trà chiều, cân bằng lại quan hệ mà không biến nó thành nghĩa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở quà ngay trước mặt người tặng không?
Tuỳ bối cảnh. Giữa bạn bè trẻ, trong gia đình hoặc với người Âu Mỹ, mở ngay và nói cảm nhận thường được chờ đợi. Với người lớn tuổi, khách Đông Á, hoặc khi nhiều người cùng tặng trong tiệc, cất để mở sau là an toàn. Khi phân vân, hỏi người tặng có muốn mình mở ra xem không.
Nhận quà rồi có bắt buộc phải đáp lễ không?
Không có luật bắt buộc, nhưng trong văn hoá Việt Nam và Đông Á, đáp lễ là cách giữ quan hệ cân bằng. Đáp lễ không cần ngay và không cần cùng giá trị; có thể là một lời cảm ơn trang trọng, một bữa mời, hoặc món quà vào dịp sau. Đáp lễ quá vội hoặc đúng bằng giá trị lại có thể bị hiểu là muốn trả nợ cho xong.
Trao quà một tay có phải là bất lịch sự?
Với người lớn tuổi hơn, cấp trên, khách trang trọng thì nên dùng hai tay; một tay dễ bị coi là xuề xoà. Với bạn bè ngang hàng, người nhỏ tuổi hơn, một tay trong không khí thân mật vẫn bình thường. Khi không chắc, cứ dùng hai tay — chưa ai phật lòng vì được đưa quà bằng hai tay.
Tặng tiền mặt thay quà có bị coi là thiếu tế nhị?
Ở Việt Nam, phong bì là hình thức phổ biến trong cưới hỏi, thăm ốm, mừng thọ, mừng tuổi, và không bị coi là thiếu tế nhị trong các dịp đó. Với sinh nhật bạn bè, quà cảm ơn, quà cho người ngoài gia đình, quà hiện vật thường thể hiện sự quan tâm rõ hơn. Không đưa tiền cho người đang giải quyết công việc của mình.
Làm sao từ chối nhận quà mà không làm người tặng mất mặt?
Nói lời cảm ơn trước, rồi đưa lý do không thuộc về người tặng: quy định nơi làm việc, gia đình đã có món đó, hoặc món quà quá lớn so với việc mình làm. Đề nghị cách khác như nhận một phần, cùng đi ăn một bữa. Giữ giọng ấm áp và tránh từ chối trước đông người.
Có nên hỏi người nhận muốn quà gì không?
Với người rất thân hoặc với dịp lớn như cưới hỏi, sinh em bé, hỏi trước giúp tránh trùng và lãng phí. Có thể hỏi người thân của họ thay vì hỏi trực tiếp. Với quan hệ xa hơn, tự chọn một món nhỏ, có thể đổi được, kèm lời nhắn rằng có thể đổi nếu không hợp.
